पञ्च बद्री

• •
  स्वरूप: भगवान विष्णुलाई समर्पित हिमालका पाँच पवित्र धामहरूको पावन परिक्रमा (पञ्च बद्री), जहाँ उहाँ युगौंदेखि आफ्नो चिरन्तन तपस्या, ध्यान र स्वयम्भू रूपहरूमा विराजमान हुनुहुन्छ।
• •
  दर्शन र जपको फल: पुर्खा र व्यक्तिगत कर्मजन्य पीडाहरूको निवारण, चञ्चल मनलाई गहिरो ध्यानमा स्थिर बनाउने, र स्कन्द पुराणले बखानेको पृथ्वीमै वैकुण्ठ दर्शनको फल।
• •
  भ्रमण गर्ने उपयुक्त समय: मे देखि अक्टोबर (अक्षय तृतीयादेखि कार्तिक पूर्णिमासम्म)। कडा जाडोमा विशाल बद्री, योग ध्यान बद्री र भविष्य बद्रीका ढोका बन्द हुन्छन्, जबकि वृद्ध बद्री र आदि बद्री वर्षभरि खुल्ला रहन्छन्।
• •
  स्थान: चमोली जिल्ला, गढवाल हिमालय, उत्तराखण्ड, भारत। प्रमुख पडाव सहरहरू: ऋषिकेश, हरिद्वार, कर्णप्रयाग र जोशीमठ।
• •
  कसरी (विधि र नियम):
• •
  यात्रा मार्गको क्रम: हरिद्वार/ऋषिकेश -> आदि बद्री (कर्णप्रयागनजिक) -> वृद्ध बद्री (अणिमठ) -> भविष्य बद्री (सुभाई/तपोवन) -> योग ध्यान बद्री (पाण्डुकेश्वर) -> विशाल बद्री (श्री बद्रीनाथ धाम)।
• •
  पवित्र स्नान (स्नान): दर्शनअघि बद्रीनाथको तप्त कुण्ड वा अलकनन्दा र धौलीगंगाको निर्मल पानीमा पुण्य स्नान।
• •
  पोसाक र आचरण: परम्परागत मर्यादित पोसाक (धोती/कुर्ता, साडी); यात्राभरि अष्टाक्षर मन्त्र (ॐ नमो नारायणाय) को मौन जप।
• •
  भोग र अर्पण: तुलसीका माला, सुकेमेवा, भुटेको च्यु, घिउका दियो र मिश्री।

स्कन्द पुराणको केदारखण्ड (बदरिकाश्रम माहात्म्य, अध्याय 1-8) र श्रीमद्भागवत अनुसार, हिमालयको बदरिकाश्रम उपत्यका त्यो चिरन्तन आसन हो जहाँ भगवान विष्णुले सबै प्राणीहरूको कल्याणका लागि कठोर तपस्या गर्नुभयो। माता लक्ष्मीले कडा घाम र आँखा छोप्ने हिउँबेंसरीबाट उहाँलाई बचाउन आफूलाई एउटा विशाल बेर (बदरी वा जुजुबे) रूखमा रूपान्तरण गरी छाया प्रदान गर्नुभयो। उनको निःस्वार्थ तपबाट प्रसन्न भई भगवानले यो पवित्र वनलाई सधैंका लागि बदरिकाश्रम नामले पूजिने र त्यहाँ उहाँको नामभन्दा अगाडि उनको नाम लिइने घोषणा गर्नुभयो।

चार युगको कालचक्रमा भगवान विष्णु चमोली उपत्यकाभरि विभिन्न आध्यात्मिक रूपमा प्रकट हुनुभयो। सत्ययुगमा उहाँको मूल धाम आदि बद्रीमा उहाँको पूजा गरिन्थ्यो। पछिल्ला युगहरूमा, ऋषि नारदद्वारा पवित्र गरिएको प्राचीन आश्रम वृद्ध बद्रीमा, र राजा पाण्डुले पापको प्रायश्चितका लागि ध्यान गर्नुभएको योग ध्यान बद्रीमा उहाँका रूपहरू प्रकट भए; पाण्डवहरूले स्वर्गारोहणअघि त्यहाँ विश्राम गरे। हालको प्रमुख धाम विशाल बद्री, अर्थात् श्री बद्रीनाथ धाम हो।

सनत्कुमार संहितामा भविष्यवाणी गरिएको छ कि कलियुग अन्तिम चरणमा पुग्दा नर र नारायण नामका दुई पवित्र जुम्ल्याहा पर्वतहरू मिल्नेछन् र बद्रीनाथको मार्ग बन्द हुनेछ। त्यो निर्णायक कालक्षणमा सुभाई गाउँनजिकको भविष्य बद्रीमा भगवानको दिव्य उपस्थिति पूर्ण रूपमा जागृत हुनेछ, जुन आगामी सत्ययुगको चिरन्तन बदरिकाश्रम बन्नेछ।

• •
  आद्य जगद्गुरु शंकराचार्य (८औं शताब्दी): महान गुरुले पञ्च बद्री क्षेत्रलाई पुनर्जीवित गर्नुभयो, नारद कुण्डको गहिराइबाट भगवान बदरीनारायणको पवित्र शालिग्राम विग्रह निकाल्नुभयो, र आजसम्म निरन्तर चलिरहेको नम्बूदिरी ब्राह्मण (रावल) पूजक परम्परा स्थापना गर्नुभयो।
• •
  ऋषि नारद र महर्षि व्यास: विशाल बद्रीभन्दा केही किलोमिटर माथि माणा नजिकको आफ्नो गुफामा, नारद मुनिको प्रेरणाले वेदव्यासले महाभारत र अठार पुराणहरूको सङ्कलन गर्नुभयो।
• •
  पाण्डवहरू र राजा पाण्डु: राजा पाण्डुले पाण्डुकेश्वर (योग ध्यान बद्री) मा ध्यानमूर्ति स्थापना गर्नुभयो, र पाण्डव भाइहरूले स्वर्गारोहणअघि यहीँ आफ्ना अन्तिम प्रार्थनाहरू अर्पण गरे।
• •
  कत्यूरी र गढवाल राजवंश: आठौंदेखि बाह्रौं शताब्दीसम्म आदि बद्री र अणिमठका ढुंगाका शिखर मन्दिरहरूलाई सुदृढ र मर्मत गर्ने राजकीय संरक्षकहरू।

बदरीनारायण ध्यानम् को यो पवित्र ध्यान नित्य पाठ गर्नाले साधकको अन्तःकरणमा परम शान्ति प्राप्त हुन्छ। गढवाल हिमालयमा भगवान विष्णुको चिरन्तन उपस्थितिसँग चेतना मिलाउन यो ध्यान गर्नुहोस्:

Satya-śauca-dayā-yuktaṁ jñāna-vairāgya-bhāsuram ।

Badarī-sadanaṁ vande nārāyaṇam-anāmayam ॥

Padmāsanasthaṁ varadaṁ śaṅkha-cakra-gadā-dharam ।

Dhyāyen-nārāyaṇaṁ devaṁ nityaṁ mokṣa-phala-pradam ॥