पंच बद्री

• •
  हे काय आहे: पाच हिमालयीन तीर्थांची पवित्र परिक्रमा (पंचबद्री), जी भगवान विष्णूंना त्यांच्या शाश्वत तपस्वी, ध्यानमग्न आणि स्वयंभू रूपांत, वेगवेगळ्या युगांत समर्पित आहे.
• •
  का दर्शन / पाठ: पूर्वजांचे आणि वैयक्तिक कर्मिक क्लेश शुद्ध करते, अस्थिर मनाला खोल ध्यानात स्थिर करते, आणि स्कंद पुराणात गौरवलेले पृथ्वीवर वैकुंठ दर्शनाचे फळ प्रदान करते.
• •
  केव्हा भेट द्यावी: मे ते ऑक्टोबर (अक्षय तृतीया ते कार्तिक पौर्णिमा). विशाल बद्री, योग ध्यान बद्री आणि भविष्य बद्री कडाक्याच्या हिवाळ्यात बंद असतात, तर वृद्ध बद्री आणि आदि बद्री वर्षभर खुली असतात.
• •
  कुठे: चमोली जिल्हा, गढवाल हिमालय, उत्तराखंड, भारत. आधारगावे: ऋषिकेश, हरिद्वार, कर्णप्रयाग आणि जोशीमठ.
• •
  कसे (विधी आणि नियम):
• •
  यात्रेचा क्रम: हरिद्वार/ऋषिकेश -> आदि बद्री (कर्णप्रयागजवळ) -> वृद्ध बद्री (अनिमठ) -> भविष्य बद्री (सुभाई/तपोवन) -> योग ध्यान बद्री (पांडुकेश्वर) -> विशाल बद्री (बद्रीनाथ धाम).
• •
  पवित्र स्नान (स्नान): दर्शनापूर्वी तप्त कुंड (बद्रीनाथ) किंवा अलकनंदा आणि धौलीगंगेच्या निर्मळ जलात पवित्र स्नान.
• •
  वेशभूषा आणि आचार: पारंपरिक सभ्य पोशाख (धोतर/कुर्ता, साडी); संपूर्ण चढाईदरम्यान अष्टाक्षरी मंत्र (ॐ नमो नारायणाय) मौनपणे जपा.
• •
  अर्पण: तुळशीच्या माळा, सुकामेवा, भाजलेले हरभरे, तुपाचे दिवे आणि मिश्री (खडीसाखर).

स्कंद पुराणाच्या केदार खंडातील (बदरिकाश्रम माहात्म्य, अध्याय १ ते ८) आणि श्रीमद्भागवतानुसार, बदरिकाश्रम हे हिमालयीन खोरे ते शाश्वत आसन आहे जेथे भगवान विष्णूंनी सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी कठोर तपश्चर्या केली. माता लक्ष्मीने स्वतःला एका विशाल बोराच्या वृक्षात (बदरी, किंवा बोर) रूपांतरित करून त्यांना प्रखर सूर्य आणि अंधळ्या करणाऱ्या हिमवादळापासून संरक्षित केले. तिच्या निरपेक्ष तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन भगवानांनी घोषित केले की हे पवित्र अरण्य सदैव बदरिकाश्रम म्हणून पूज्य राहील, जेथे तिचे नाव त्यांच्या नावापुढे येईल.

चार युगांच्या चक्रांत भगवान विष्णू चमोली खोऱ्यात वेगवेगळ्या आध्यात्मिक रूपांत प्रकट झाले. सत्ययुगात त्यांची उपासना त्यांच्या आदिम अभयारण्यात, आदि बद्री येथे झाली. पुढील युगांत त्यांची रूपे वृद्ध बद्री येथे, जे ऋषी नारदांनी पावन केलेले प्राचीन आश्रम आहे, आणि योग ध्यान बद्री येथे प्रकट झाली; जेथे राजा पांडूंनी पापक्षालनासाठी ध्यान केले आणि पांडव स्वर्गारोहणापूर्वी निवृत्त झाले. सध्याचे मुख्य अभयारण्य विशाल बद्री, म्हणजे श्री बद्रीनाथ धाम, आहे.

सनत्कुमार संहितेत भविष्यवाणी आहे की कलियुग आपल्या अंतिम उतरणीवर पोहोचेल तेव्हा नर आणि नारायण ही जुळी पवित्र शिखरे एकत्र येतील आणि बद्रीनाथचा मार्ग बंद होईल. त्या निर्णायक वैश्विक क्षणी दैवी उपस्थिती सुभाई गावाजवळील भविष्य बद्री येथे पूर्णपणे जागृत होईल, आणि ते आगामी सत्ययुगाचे शाश्वत बदरिकाश्रम म्हणून कार्य करेल.

• •
  जगद्गुरु आदि शंकराचार्य (इ.स. आठवे शतक): या महान गुरूंनी पंचबद्री क्षेत्राचे पुनरुज्जीवन केले; नारद कुंडाच्या खोलातून भगवान बदरीनारायणांची पवित्र शाळिग्राम मूर्ती पुनःप्राप्त केली आणि नंबुद्री ब्राह्मण (रावल) पूजा-वंशपरंपरा प्रस्थापित केली, जी आजही अखंड चालू आहे.
• •
  ऋषी नारद आणि महर्षी व्यास: ऋषी नारदांच्या प्रेरणेने वेदव्यासांनी विशाल बद्रीपासून केवळ काही किलोमीटर वर, माना जवळील आपल्या गुहेत महाभारत आणि अठरा पुराणे संकलित केली.
• •
  पांडव आणि राजा पांडू: राजा पांडूंनी पांडुकेश्वर (योग ध्यान बद्री) येथे ध्यानमूर्ती प्रतिष्ठित केली, आणि स्वर्गारोहणापूर्वी पांडवबंधूंनी येथे आपल्या अंतिम प्रार्थना अर्पण केल्या.
• •
  कत्युरी आणि गढवाल राजवंश: आदि बद्री आणि अनिमठ येथील दगडी शिखर-मंदिरे इ.स. आठव्या ते बाराव्या शतकादरम्यान मजबूत करणारे राजाश्रयदाते.

गढवाल हिमालयातील भगवान विष्णूंच्या शाश्वत उपस्थितीशी चेतना जुळवण्यासाठी बदरीनारायण ध्यानम् मधील हे पवित्र चिंतन म्हणा:

Satya-śauca-dayā-yuktaṁ jñāna-vairāgya-bhāsuram ।

Badarī-sadanaṁ vande nārāyaṇam-anāmayam ॥

Padmāsanasthaṁ varadaṁ śaṅkha-cakra-gadā-dharam ।

Dhyāyen-nārāyaṇaṁ devaṁ nityaṁ mokṣa-phala-pradam ॥

"सत्य, शुचिता, करुणा, ज्ञान आणि वैराग्याने तेजस्वी असलेल्या, बदरीच्या पवित्र निवासात वास करणाऱ्या, निर्दोष अशा भगवान नारायणांना मी वंदन करतो. पद्मासनात बसलेल्या, वरद मुद्रा धारण करणाऱ्या, शंख, चक्र आणि गदा धारण केलेल्या, नित्य मोक्षफल देणाऱ्या त्या परम देव नारायणांचे सतत ध्यान करावे."