पंच सभा
भगवान नटराजांचे पाच पवित्र वैश्विक नृत्य मंडप
पंचसभा ही तमिळनाडूतील पाच पवित्र नृत्यसभागृहे आहेत, जेथे भगवान शिव नटराज रूपात सृष्टी, स्थिती, संहार, तिरोभाव आणि अनुग्रह या आपल्या वैश्विक नृत्यांचे दर्शन देतात.
त्वरित भक्ती मार्गदर्शक (एका दृष्टीक्षेपात)
- •हे काय आहे: पंचसभा, म्हणजे पाच नृत्यसभागृहे, ही तमिळनाडूतील पवित्र भौगोलिक रचना आहे, जेथे परमेश्वर शिवांनी नटराज, नर्तकांचे राजा, म्हणून आपली पाच वैश्विक नृत्ये प्रकट केली: पंचकृत्ये सृष्टी, स्थिती, संहार, तिरोभाव आणि अनुग्रह.
- •का दर्शन / पाठ: चिदंबर माहात्म्य आणि तिरुविळैयाडल पुराण यांसारख्या शास्त्रीय परंपरा सांगतात की या पाच वैश्विक गर्भगृहांचे दर्शन मानवी सूक्ष्म शरीराचे पाच कोश, म्हणजे पंचकोश, शुद्ध करते, आयुष्यभर साठलेले नकारात्मक कर्म नष्ट करते आणि शिवानंद, म्हणजे परम आनंदमय मोक्ष, प्रदान करते.
- •केव्हा भेट द्यावी: ऑक्टोबर ते मार्च हा आदर्श यात्राकाळ आहे. शुभ उत्सव-तिथींमध्ये डिसेंबर-जानेवारीतील मार्गळी महिन्यातील आरुद्र दर्शनम्, फेब्रुवारी-मार्चमधील महाशिवरात्री आणि दर पंधरवड्याचे प्रदोष दिवस यांचा समावेश होतो.
- •कुठे:
- 1.कनक सभा, सुवर्ण सभागृह: थिल्लै नटराज मंदिर, चिदंबरम, कडलूर जिल्हा.
- 2.रजत सभा, रौप्य सभागृह: मीनाक्षी सुंदरेश्वर मंदिर, मदुराई.
- 3.रत्न सभा, माणिक सभागृह: वडारण्येश्वर मंदिर, तिरुवलंगाडु, तिरुवल्लूर जिल्हा.
- 4.ताम्र सभा, तांबे सभागृह: नेल्लैअप्पर मंदिर, तिरुनेलवेली, ताम्रपर्णी नदीचे खोरे.
- 5.चित्र सभा, चित्रांचे सभागृह: कुट्रालनाथर मंदिर, कुट्रालम (कोर्टालम), तेनकासी जिल्हा.
- •कसे (विधी आणि नियम):
- •यात्रेचा क्रम: तिरुवलंगाडु येथील रत्न सभेपासून सुरुवात करा, जे कालीविरुद्धच्या आदिम अग्निमय नृत्याचे प्रतीक आहे; किंवा चिदंबरम येथील कनक सभेपासून, जी आकाश आणि हृदयकमळाची आहे, आणि दक्षिणेकडे मदुराई, तिरुनेलवेली मार्गे जात अरण्यातील शांत धबधब्यांच्या कुट्रालममध्ये समाप्त करा.
- •मंदिर शिस्त: काटेकोर पारंपरिक पोशाख आवश्यक आहे: पुरुषांसाठी वरचे वस्त्र न घालता धोतर किंवा वेष्टी, आणि स्त्रियांसाठी साडी किंवा पारंपरिक सभ्य वस्त्रे. प्रदक्षिणा नेहमी घड्याळाच्या दिशेने पूर्ण करा, नटराजांच्या उंचावलेल्या पायाचे, कुंचितपादचे, ध्यान करत.
- •अर्पण आणि स्नान: मंदिरातील तीर्थांत पवित्र स्नान करा, जसे चिदंबरमचे शिवगंगा, मदुराईचे सुवर्ण कमल तलाव, किंवा कुट्रालमचे चित्र तीर्थ. बिल्वपत्र, कच्चे दूध, सुगंधी चंदनलेप आणि शुद्ध गाईच्या तुपाचे दिवे अर्पण करा.
पवित्र उगम आणि पौराणिक / शास्त्रीय वंशपरंपरा
भगवान नटराजांचे वैश्विक नृत्य हा विश्वाचा शाश्वत, कंपनात्मक हृदयस्पंदन आहे. शैव सिद्धांत तत्त्वज्ञानात भगवानांचे नृत्य केवळ सौंदर्यात्मक हालचाल नाही. ते पंचकृत्यांचे, म्हणजे पाच वैश्विक क्रियांचे, प्रतिनिधित्व करते. सृष्टी, म्हणजे निर्मिती, डमरूतून उगम पावते. स्थिती, म्हणजे पालन, अभय मुद्रेने टिकते. संहार, म्हणजे विलय, त्यांच्या हातातील अग्नीने प्रज्वलित होतो. तिरोभाव, म्हणजे अंतर्धान, बटू दैत्य अपस्मारावर विसावते. आणि अनुग्रह, म्हणजे कृपा आणि मुक्ती, त्यांच्या उंचावलेल्या डाव्या पायाने, कुंचितपादाने दिली जाते.
पुराणकथा सांगतात की ऋषी, देव आणि उत्कट भक्तांच्या खोल आध्यात्मिक आकांक्षा पूर्ण करण्यासाठी भगवान पाच विशिष्ट गर्भगृहांत नृत्य करण्यास तयार झाले. तिरुवलंगाडु येथील रत्न सभेत भगवानांनी माता कालीचा धर्मसंमत क्रोध शांत करण्यासाठी उग्र ऊर्ध्व तांडव केले. चिदंबरम येथील कनक सभेत त्यांनी ऋषी पतंजली आणि व्याघ्रपाद यांना आपल्या आनंद तांडवाचे, म्हणजे परम आनंदाच्या नृत्याचे, दर्शन दिले. मदुराईच्या रजत सभेत राजा राजशेखर पांड्य यांच्या कोमल प्रार्थनेने भगवान द्रवले. त्यांनी आपली ठेवण बदलली आणि डावा पाय उचलण्याऐवजी उजवा पाय उचलला; हे चतुर किंवा संध्या तांडव होते.
तिरुनेलवेली येथील ताम्र सभेत भगवानांनी ताम्रपर्णीच्या पवित्र जलांच्या सान्निध्यात आपले मुनी तांडव प्रकट केले आणि वैश्विक समतोल साधला. शेवटी कुट्रालम येथील चित्र सभेत, रहस्यमय पर्वतीय धबधब्यांच्या पार्श्वभूमीवर, भगवानांनी जिवंत चित्रमय चित्रणांद्वारे आपले सौंदर्य त्रिपुर तांडव म्हणून प्रकट केले. हे रूप दृश्य वैश्विक कलेत विणलेली दैवी कृपा दर्शवते. एकत्र घेतल्यास या पाच पवित्र सभा दैवी साक्षात्कारासाठी एक परिपूर्ण आध्यात्मिक मार्ग तयार करतात.
पवित्र तीर्थस्थाने आणि स्थळे
संत, योगी आणि ऐतिहासिक वंशपरंपरा
पंचसभांचे आध्यात्मिक पावित्र्य नायनार, म्हणजे ६३ तमिळ शैव संतांनी शाश्वत गौरवले आहे. कारैक्काल अम्मैयार, शैव धर्मातील सर्वोच्च स्त्री-योगिनी, यांनी आपले शारीरिक सौंदर्य त्यागले आणि डोक्यावर चालत तिरुवलंगाडु येथे पोहोचल्या. त्या रत्न सभेत भगवानांच्या नाचणाऱ्या चरणांखाली बसलेल्या राहतात आणि आपले अमर तिरुवालंगट्टु मूत्त तिरुप्पदिगम् गातात.
संत अप्पर, संबंदर, सुंदरर आणि मणिक्कवाचकर यांनी तेवारम् (बारा खंडांच्या तिरुमुरैतील, शैव तमिळ धर्मग्रंथसंग्रहाच्या, पहिल्या सात खंडांचे पवित्र काव्य) आणि तिरुवाचकम् (तिरुमुरै क्रमांक ८) यांच्या काव्यामृताद्वारे या सभागृहांना पवित्र केले. ऐतिहासिक आश्रयाने सहस्रकांपर्यंत या पवित्र स्थापत्य-चमत्कारांचे जतन सुनिश्चित केले. चोल सम्राटांनी चिदंबरमच्या कनक सभेचे छत शुद्ध सोन्याने मढवले, आणि मदुराईच्या पांड्य राजांनी तसेच नायक राजांनी इतर सभागृहांचे आळीपाळीने संरक्षण केले.
पवित्र मंत्र आणि चिंतन
पाच वैश्विक नृत्यसभांचे चिंतन करताना चिदंबर माहात्म्यामधील पवित्र नटराज ध्यान श्लोक म्हणा:
कृपा समुद्रं सुमुखं त्रिनेत्रं जटाधरं पार्वती वामभागम् ।
सदाशिवं रुद्रमनन्तरूपं चिदम्बरेशं हृदि भावयामि ॥
Kṛpā-samudraṁ sumukhaṁ trinetraṁ jaṭādharaṁ pārvatī-vāmabhāgam ।
Sadāśivaṁ rudram-anantarūpaṁ cidambareśaṁ hṛdi bhāvayāmi ॥
अर्थ: "मी माझ्या हृदयगुहेत चिदंबरेशाचे ध्यान करतो: करुणेचा सागर, सुमुख, त्रिनेत्र, जटाधारी, ज्यांच्या डाव्या बाजूला पार्वती विराजमान आहेत, जे अचल सदाशिव आणि अनंत रूपांचे रुद्र आहेत."
तुम्हाला माहीत आहे का?
मदुराईच्या रजत सभेत नटराज अद्वितीय रूपात उभे आहेत: डावा पाय टेकलेला आणि उजवा पाय उचललेला; हे प्रमाणित वैश्विक ठेवणीच्या उलट असून राजा राजशेखर पांड्य यांच्या करुणामय विनंतीची पूर्ती करते.
चिदंबरमच्या कनक सभेचे छत २१,६०० सोनेरी फरशांनी आच्छादलेले आहे, जे माणूस एका दिवसात घेतो त्या श्वासांची अचूक संख्या (सोहम् श्वास-लय) दर्शवते; त्या ७२,००० सोनेरी खिळ्यांनी बसवलेल्या असून ते सूक्ष्म नाड्यांचे प्रतीक आहेत.
कुट्रालम येथील चित्र सभेत नटराजांची त्रिमितीय दगडी किंवा धातूची मूर्ती पूजली जात नाही; वैश्विक नृत्याची उपासना प्राचीन, तेजस्वी नैसर्गिक वनस्पती-रंगांच्या भित्तिचित्रांद्वारे केली जाते.
संत कारैक्काल अम्मैयार यांनी तिरुवलंगाडु येथे, जेथे भगवान नृत्य करतात त्या पवित्र भूमीवर आपले पार्थिव पाय कधीही ठेवायचे नाहीत असे ठरवले; म्हणून त्या क्षेत्रातून डोक्यावर उलट्या चालत गेल्या.
तिरुनेलवेली येथील ताम्र सभेचे लाकडी छत पूर्णपणे तांब्याच्या पत्र्यांनी मढवलेले असून त्यावर वैश्विक दंतकथा आणि गंधर्वांची चित्रे असलेल्या ५१७ आकृत्या सूक्ष्म कोरीवकामाने साकारल्या आहेत.