अष्ट वीरट्ट स्थलम्
आठ शिव तीर्थक्षेत्रे
तमिळनाडूतील आठ शैव मंदिरे, जिथे भगवान शिवाने अहंकार आणि मृत्यू यांवर विजय मिळवण्यासाठी आपले विश्वव्यापी पराक्रम प्रकट केले; येथे येणाऱ्या यात्रेकरूंना मोक्ष प्रदान केला जातो.
त्वरित भक्ती मार्गदर्शिका (एका दृष्टिक्षेपात)
- •हे काय आहे: तमिळनाडूतील आठ प्राचीन शैव मंदिरांची पवित्र यात्रा. येथे भगवान शिवाने आपले वीर्यम्, म्हणजे दैवी पराक्रम आणि उग्र कृपा प्रकट करून आदिम विश्वव्यापी राक्षसांचा पराभव केला, मृत्यूवर (काल) विजय मिळवला, अपराधाला शिक्षा केली आणि आध्यात्मिक अहंकाराचे (अहंकार) निर्मूलन केले.
- •दर्शन / जपाचे फल: अनेक जन्मांची पापे, जन्मांतर पाप, भस्म होतात. तिरुक्कडैयूर येथील आयुष होमद्वारे यात्रेकरू आरोग्य, दीर्घायुष्य, ग्रहदोषांचे निवारण, अंतर्गत दुर्गुणांवर (काम, क्रोध, मद) विजय आणि शेवटी सायुज्य मुक्ती यांची कामना करतात.
- •कधी भेट द्यावी: कावेरी आणि गडिलम नदीच्या प्रदेशांत हवामान आल्हाददायक असणारा ऑक्टोबर ते मार्च हा उत्तम काळ आहे. प्रमुख उत्सवांमध्ये महाशिवरात्री (फेब्रुवारी/मार्च), तिरुवातिरै / आरुद्रा दर्शनम (डिसेंबर/जानेवारी) आणि प्रत्येक मंदिरातील संहार उत्सव (मंदिरातील युद्धलीला उत्सव) यांचा समावेश होतो.
- •कुठे: तमिळनाडूतील कडलूर, विल्लुपुरम, तंजावर, मयिलादुतुरै आणि तिरुवारूर जिल्ह्यांत ही मंदिरे पसरलेली आहेत. प्रमुख दळणवळण केंद्रे चेन्नई, तिरुचिरापल्ली आणि मयिलादुतुरै आहेत.
- •कसे (विधी आणि नियम):
- 1.यात्रेचा क्रम: परंपरेनुसार उत्तरेकडील क्षेत्रे तिरुवदिगै आणि तिरुक्कोविलूर येथून सुरुवात करून, कावेरी त्रिभुज प्रदेशातून (तिरुक्कंडियूर, तिरुविर्कुडी, तिरुपरियालूर, तिरुकुरुक्कै, वझुवूर) दक्षिणेकडे जात तिरुक्कडैयूर येथे समाप्त करतात, किंवा उलट क्रमाने.
- 2.मंदिराचे शिष्टाचार: पुरुषांसाठी धोतर किंवा कुर्ता, स्त्रियांसाठी साडी किंवा सलवार असा पारंपरिक पोशाख अनिवार्य आहे. आतील प्रांगणांमध्ये चामड्याच्या वस्तूंना पूर्ण मनाई आहे.
- 3.पवित्र स्नान आणि अर्पण: गडिलम नदी किंवा अमृत तीर्थम यांसारख्या मंदिरातील तीर्थांमध्ये पवित्र स्नान करा. श्री रुद्रम् किंवा तेवारम् स्तोत्रांचे पठण करत बिल्वपत्र, कच्चे दूध, मध, विभूती आणि कमळाच्या माळा अर्पण करा.
पौराणिक उगम आणि शास्त्रीय परंपरा
अष्ट वीरट्ट स्थलम्, म्हणजे पराक्रमाची आठ निवासस्थाने, पौराणिक इतिहासातील निर्णायक वळणे दर्शवतात; तिथे परम सत्य असलेल्या भगवान शिवाद्वारे विश्वाचा समतोल पुनर्स्थापित झाला. क्रोधाने प्रेरित लौकिक संघर्षांहून वेगळे, शिवाचे संहारक कार्य संहार हे परम करुणेचे प्रकटीकरण आहे; तेच अनुग्रह. ते जीव आणि देव दोघांनाही बांधणारे अज्ञान आणि अहंकाराचे पडदे फाडून टाकते.
लिंग पुराण, शिव पुराण, स्कंद पुराण आणि पेरिय पुराणम् या आठ दैवी कृत्यांचे विस्तृत गौरवगान करतात. मार्कंडेयाची कथा भागवत पुराणाच्या बाराव्या स्कंधात, आठ ते दहा अध्यायांत नोंदलेली आहे. येथे भगवान शिवाने त्रिपुरांतक, कालसंहार मूर्ती, गजसंहार मूर्ती आणि भैरव यांसारखी उग्र पण उद्धारक रूपे धारण करून एकच धडा शिकवला: तपोबल, अमरत्वाचे वरदान, राजवंश किंवा स्वर्गीय अभिमान यांपैकी कोणतीही गोष्ट सार्वत्रिक धर्माला मागे टाकू शकत नाही.
७व्या–८व्या शतकातील तेवारम् स्तोत्रांमध्ये शैव आचार्य अप्पर, सुंदरर आणि संबंदर यांनी परमानंदी भक्तीने गायिलेली ही क्षेत्रे तमिळ शैव धर्माचा पाया आहेत. या आठ पवित्र स्थानांचे दर्शन म्हणजे काल, मृत्यू, क्षय आणि मोह यांवर परमेश्वराचे संपूर्ण वर्चस्व पाहणे होय.
पवित्र मंदिरे आणि स्थळे
संत, मनीषी आणि ऐतिहासिक परंपरा
अष्ट वीरट्ट स्थलमांची आध्यात्मिक पवित्रता युगानुयुगे जपली गेली आहे आणि साजरी केली गेली आहे:
- •तिरुनावुक्करसर (अप्पर): असाध्य उदरव्याधी सूलै नोयने पीडित असलेले अप्पर तिरुवदिगै वीरट्टानम येथे शैव धर्मात परतले. त्यांनी गायिलेले पहिले स्तोत्र कूट्रुवायिनवरु विलक्कगिल्लीर गाताच शिवाच्या कृपेने ते तत्क्षणी बरे झाले आणि सनातन धर्मातील महान स्तोत्रकारांपैकी एक बनले.
- •संबंदर आणि सुंदरर: या आठही मंदिरांत प्रत्येकी शिवाच्या पराक्रमाचा गूढ अर्थ सांगणारी गहन तेवारम् पदे रचली.
- •अभिरामी भट्टर: तिरुक्कडैयूर येथील १८व्या शतकातील साधक, ज्यांना देवी अभिरामी सुंदरीचे प्रत्यक्ष दर्शन झाले. अभिरामी अंदादी रचून त्यांनी अमावस्येची रात्र चमत्कारिकरीत्या पौर्णिमेच्या रात्रीप्रमाणे उजळवली.
- •चोल, पल्लव आणि नायक राजवंश: या मंदिरांत भव्य दगडी स्थापत्य, उंच गोपुरे आणि ९व्या ते १२व्या शतकातील चोल तसेच सुरुवातीच्या पल्लव सम्राटांनी घडवलेली कांस्य शिल्पे आहेत.
पवित्र स्तोत्र आणि चिंतन
यात्रा करताना किंवा भगवान शिवाच्या आठ वीरकृत्यांवर चिंतन करताना, अहंकार, मृत्यू आणि अंधार या मायांवरील त्यांच्या विजयाचा गौरव करणारा हा पवित्र पारंपरिक संस्कृत श्लोक म्हणा:
संमोहनाय दुष्टानां शिष्टानां परिपालने ।
अष्टमूर्तेः पराशक्तिः वीरस्थानविहारिणी ॥
त्रैलोक्यरक्षादीक्षाय नमः कैलासवासिने ।
कालगर्वप्रणाशाय वीराधीश्वराय ते नमः ॥
भावार्थ: दुष्टांना मोहित करून अंकित करण्यासाठी आणि सज्जनांचे रक्षण करण्यासाठी आठ वीरधामांत संचार करणाऱ्या अष्टमूर्ती भगवान शिवाला नमस्कार. त्रिलोकाच्या रक्षणाचे व्रत धारण करणाऱ्या, कालाचा गर्व नष्ट करणाऱ्या, कैलासवासी, वीराधीश्वरा, आपणांस नमस्कार. आपल्या चरणकमलांना सदैव वंदन.
तुम्हाला माहीत आहे का?
तिरुवदिगै वीरट्टानम येथे, पल्लव शिल्पकारांच्या स्थापत्यकलेच्या चमत्कारामुळे, गर्भगृहाबाहेरील मंदिर प्रांगणात १६ बाजू असलेल्या भव्य षोडश शिवलिंगाची (षोडश लिंग) सावली कधीही जमिनीवर पडत नाही.
तिरुक्कडैयूर हे षष्ट्यब्दपूर्ती (६०वा वाढदिवस), भीमरथ शांती (७०वा) आणि सदाभिषेकम (८०वा) यांसारखे दीर्घायुष्याचे विधी साजरे करण्यासाठीचे जगप्रसिद्ध प्रमुख क्षेत्र आहे.
वझुवूर येथील गजसंहार मूर्ती कांस्य प्रतिमा चोल कलेच्या सर्वोत्तम धातुशिल्पांपैकी एक मानली जाते; हत्तीचे कातडे फाडून भगवान शिव प्रकट होत असल्याचे दृश्य ती जिवंतपणे साकारते.
जैन साधू धर्मसेन म्हणून राहिलेले संत अप्पर, त्यांची बहीण तिलकवतियार यांनी अर्पण केलेली पवित्र विभूती ग्रहण केल्यावर तिरुवदिगै येथे प्राणघातक पोटाच्या विकारातून बरे झाले; ते त्यांच्या शैव धर्मात परतल्याचे चिन्ह ठरले.
तिरुक्कंडियूर येथे, ब्रह्मदेवाचे पाचवे मस्तक कापले गेले तेव्हा ते शिवाच्या हातास कपाल म्हणून चिकटले; त्यामुळे ब्रह्महत्या दोषातून मुक्त होईपर्यंत शिव भिक्षाटन रूपात भिक्षा मागत संन्याशाप्रमाणे फिरले.