पञ्च सभा
भगवान् नटराजस्य पञ्च दिव्यनृत्यमण्डपानि
तमिलनाडु-राज्ये स्थितानि पञ्च सभगृहाणि तानि पावनस्थानानि यत्र देवाधिदेवः शिवः नटराजस्वरूपेण ब्रह्माण्डीयमानन्दताण्डवं प्रादर्शयत्। कनक-रजत-रत्न-ताम्र-चित्रसभामयी इयं तीर्थयात्रा साधकानां कर्मबन्धनं विनाश्य मोक्षं प्रयच्छति।
Quick Devotional Guide (At a Glance)
- •WHAT IT IS: पञ्च सभाः नाम तमिऴनाडु-राज्ये स्थितानि पञ्च पावनस्थानानि यत्र देवाधिदेवः शिवः नटराजस्वरूपेण पञ्चकृत्यानि (सृष्टि-स्थिति-संहार-तिरोभाव-अनुग्रहान्) निर्वहन् दिव्यं ताण्डवनृत्यं प्रादर्शयत्।
- •WHY VISIT / CHANT: 'चिदम्बरमाहात्म्यम्' तथा 'तिरुविळैयाडल् पुराणम्' अनुसारम् एतासां पञ्चसभानां दर्शनेन पञ्चकोशाः शुद्धाः भवन्ति, जन्मान्तरीयाणि पापानि नश्यन्ति, शिवसायुज्यं च लभ्यते।
- •WHEN TO VISIT: मार्गशीर्ष-मासे आरुद्रादर्शनम्, फाल्गुने महाशिवरात्रिः, तथा पावन-प्रदोषकालाः दर्शनार्थं श्रेष्ठाः।
- •WHERE:
- 1.कनकसभा: थिल्लै नटराज मन्दिरम्, चिदम्बरम्।
- 2.रजतसभा: मीनाक्षी-सुन्दरेश्वरर मन्दिरम्, मधुरै।
- 3.रत्नसभा: वट-अरण्येश्वरर मन्दिरम्, तिरुवालङ्गाडु।
- 4.ताम्रसभा: नेल्लैयप्पर मन्दिरम्, तिरुनेल्वेली।
- 5.चित्रसभा: कुट्रालनाथर मन्दिरम्, कोर्टालम्।
- •HOW (VIDHI & RULES):
- •यात्राक्रमः: तिरुवालङ्गाडु (रत्नसभा) अथवा चिदम्बरम् (कनकसभा) आरभ्य दक्षिणे मधुरै, तिरुनेल्वेली, कोर्टालं च गत्वा यात्रा समापनीया।
- •सदाचारः: पारम्परिकवेषधारणं (धौतवस्त्रम्), प्रदक्षिणाकरणम्, कुञ्चितपादध्यानं च अनिवार्यम्।
- •स्नानम् अर्पणं च: मन्दिरतीर्थेषु (शिवगङ्गा, सुवर्णकमलतीर्थम्) स्नानं कृत्वा बिल्वपत्रैः, गोदुग्धेन, चन्दनेन, घृतदीपेन च नटराजस्य समर्चनं कुर्यात्।
Sacred Origin & Puranic / Scriptural Lineage
शैवसिद्धान्ते नटराजस्य ताण्डवं विश्वस्य सनातनं स्पन्दनम् अस्ति। भगवतः पञ्चकृत्यानि अस्य नृत्यस्य मूलाधारभूतानि सन्ति—डमरूनादेन सृष्टिः, अभयमुद्रया स्थितिः, अग्निना संहारः, पादतलस्थ-अपस्मारेण तिरोभावः, उत्थापितेन कुञ्चितपादेन च मोक्षप्रदानम्।
पुराणेषु वर्णितं यत् भक्तानां मुनीनां च तपसा तुष्टः भगवान् पञ्चसु स्थानेषु नृत्यम् अकरोत्। तिरुवालङ्गाडु-क्षेत्रे महाकाल्याः मानभङ्गाय भगवता ऊर्ध्वताण्डवम् कृतम्। चिदम्बरे पतञ्जलि-व्याघ्रपाद-मुन्योः पुरतः आनन्दताण्डवम् प्रादुर्भूतम्। मधुरै-नगरे राजा राजशेखरपाण्ड्यस्य भक्त्या द्रवितः शिवः दक्षिणपादमुत्थाप्य चतुरताण्डवम् अदर्शयत्।
तिरुनेल्वेली-क्षेत्रे ताम्रपर्णीनदीतीरे मुनीनां कृते मुनिताण्डवम्, कोर्टाल-शैलकानने च चित्रकलासु त्रिपुराताण्डवम् भगवता प्रकाशितम्। एतासां पञ्चसभानां दर्शनं जीवस्य मुक्तिद्वारं विवृणोति।
The Sacred Shrines & Sites
Saints, Mystics & Historical Lineage
६३ नयनमार-सन्तानां पावनगाथासु एताः पञ्च सभाः कीर्तिताः। पूज्या कारैक्काल-अम्मैयार् स्वशरीरं तृणवत् त्यक्त्वा शीर्षेण चलित्वा तिरुवालङ्गाडुं प्राप्य भगवतः पादमूले 'तिरुवालङ्गाट्टु मूत्त तिरुप्पदिगम्' अरचयत्।
सन्त-अप्पर्-सम्बन्दर-सुन्दरर्-माणिक्कवाचकाः स्वस्तोत्रैः एतानि मन्दिराणि अपूजयन्। चोल-पाण्ड्य-नायकाराजन्तः एतासां सभानां सुवर्ण-ताम्र-शिल्प-संरक्षणं कृत्वा सनातनधर्मस्य ध्वजम् उच्चैः अधारयन्।
Sacred Hymn & Contemplation
पञ्चसभानां स्मरणकाले इदं पावनं नटराजस्तोत्रं जपेत्:
कृपा समुद्रं सुमुखं त्रिनेत्रं जटाधरं पार्वती वामभागम् ।
सदाशिवं रुद्रमनन्तरूपं चिदम्बरेशं हृदि भावयामि ॥
Kṛpā-samudraṁ sumukhaṁ trinetraṁ jaṭādharaṁ pārvatī-vāmabhāgam ।
Sadāśivaṁ rudram-anantarūpaṁ cidambareśaṁ hṛdi bhāvayāmi ॥
अर्थः: "कृपासागरं, प्रसन्नवदनं, त्रिनेत्रं, जटाजूटधारिणं, वामभागे पार्वतीयुक्तं, चिदम्बरेश्वरं सदाशिवं रुद्रमहं हृदये ध्यायामि।"
ज्ञातव्य-विशेषः
At Madurai's Rajatha Sabha, Lord Nataraja is uniquely depicted standing on His left leg with His right foot raised—the reverse of the standard cosmic posture—fulfilling the compassionate plea of King Rajashekara Pandya.
Tradition holds that the roof of Kanaka Sabha at Chidambaram is tiled with 21,600 golden tiles, said to symbolize the number of breaths a human being takes in a single day (Soham breath rhythm), and fixed with 72,000 golden nails said to represent the subtle nadis.
In the Chitra Sabha at Courtallam, no three-dimensional stone or metallic idol of Nataraja is worshipped; the cosmic dance is venerated through ancient, vibrant natural vegetable-dye fresco paintings.
Saint Karaikkal Ammaiyar wished never to place her earthly feet upon the holy ground where the Lord dances at Thiruvalangadu; hence, she traversed the sacred kshetra walking inverted upon her head.
The Tamra Sabha at Tirunelveli contains an exquisite timbered roof encased entirely in copper sheets and intricately carved with 517 figures depicting cosmic legends and Gandharvas.