गंगाको पृथ्वीमा अवतरण
राजा भगीरथको तपस्या, शिवको जटा र पवित्र नदीको उद्गम
यस लेखमा राजा भगीरथले आफ्ना पूर्वजहरूलाई मुक्त गर्न गरेको कठोर तपस्या, गंगालाई पृथ्वीमा ल्याउन शिवले आफ्नो जटामा कसरी समाते, र गंगा नदी कसरी पृथ्वीमा बग्न थाल्यो भन्ने परम्परागत कथा वर्णन गरिएको छ।
प्राचीन कालमा, सगर नामका एक शक्तिशाली राजा थिए। उनले एक पटक अश्वमेध यज्ञ गरे, जसमा एक घोडालाई छोडिन्थ्यो। तर देवराज इन्द्रले त्यो घोडा चोरेर पातालमा लुकाए। राजा सगरका ६०,००० पुत्रहरू घोडा खोज्दै पाताल पुगे। त्यहाँ उनीहरूले कपिल ऋषिलाई ध्यानमा बसेको देखे र घोडा चोरेको आरोप लगाए। क्रोधित कपिल ऋषिले आफ्नो आँखा खोल्दा ती सबै पुत्रहरू भस्म भए।
यी पुत्रहरूको आत्मा पृथ्वीमा भट्किरहे, किनकि उनीहरूको मृत्युको उचित संस्कार हुन सकेन। राजा सगरका पछिका पुस्ता, अंशुमान र दिलीपले यी आत्माहरूको मुक्तिको उपाय खोजे तर सफल भएनन्। अन्ततः, राजा भगीरथले यो कार्य आफ्नो जिम्मा लिए। उनले हिमालयको गोकर्ण नामक स्थानमा गएर हजारौं वर्षसम्म कठोर तपस्या गरे।
भगीरथको तपस्याबाट प्रसन्न भएर ब्रह्मा प्रकट भए। भगीरथले आफ्ना पूर्वजहरूको मुक्तिको लागि स्वर्गको पवित्र नदी गंगालाई पृथ्वीमा ल्याउन अनुरोध गरे। ब्रह्माले यो स्वीकार गरे तर चेतावनी दिए कि गंगाको प्रचण्ड वेगले पृथ्वीलाई नष्ट गर्न सक्छ। त्यसैले, भगीरथले शिवलाई प्रसन्न गर्न फेरि तपस्या गरे।
शिवले भगीरथको प्रार्थना सुने र गंगालाई आफ्नो जटामा समात्ने वचन दिए। जब गंगा स्वर्गबाट पृथ्वीतिर ओर्लिन थालिन्, उनको शक्ति र गर्वले उनलाई अट्टालिका बनायो। तर शिवले आफ्नो जटा खोलेर गंगालाई त्यसमा अल्झाइदिए। गंगा शिवको जटामा धेरै वर्षसम्म फसेर रहिन्।
भगीरथले फेरि तपस्या गरेर शिवलाई गंगालाई छोड्न अनुरोध गरे। शिवले गंगालाई आफ्नो जटाबाट सानो धाराको रूपमा छोडिदिए। यसरी गंगा पृथ्वीमा आइन्। भगीरथले गंगालाई आफ्नो अगाडि लिएर पातालसम्म पुर्याए। त्यहाँ गंगाको पानीले भस्म भएका राजा सगरका पुत्रहरूको आत्मालाई स्पर्श गर्यो र उनीहरू मुक्त भएर स्वर्ग गए।
यसरी गंगा नदी पृथ्वीमा बग्न थालिन्। उनलाई 'भगीरथी' पनि भनिन्छ, किनकि भगीरथले नै उनलाई पृथ्वीमा ल्याए। यो कथा हिन्दू धर्ममा गंगाको पवित्रता र शिवको कृपाको प्रतीक मानिन्छ। विभिन्न क्षेत्रमा यस कथाको केही भिन्नता पाइन्छ, तर मूल कथा यही हो।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
सगरका ६०,००० पुत्रहरूको कथा
राजा सगरको अश्वमेध यज्ञको घोडा देवराज इन्द्रले चोरेर पातालमा लुकाए। सगरका ६०,००० पुत्रहरू घोडा खोज्दै पाताल पुग्दा कपिल ऋषिलाई ध्यानमा देखे र घोडा चोरेको आरोप लगाए। क्रोधित कपिल ऋषिले आँखा खोल्दा ती सबै पुत्र भस्म भए, जसको आत्मा उचित संस्कार नपाएर पृथ्वीमा भट्किरहे।
भगीरथको कठोर तपस्या
राजा भगीरथले आफ्ना पूर्वजहरूको मुक्तिको लागि हिमालयको गोकर्ण स्थानमा हजारौं वर्षसम्म कठोर तपस्या गरे। ब्रह्मा प्रसन्न भई गंगालाई पृथ्वीमा ल्याउन स्वीकार गरे, तर गंगाको प्रचण्ड वेगले पृथ्वी नष्ट हुनसक्ने भन्दै शिवलाई प्रसन्न गर्न सुझाए।
शिवको जटामा गंगाको बन्धन
जब गंगा स्वर्गबाट ओर्लिन थालिन्, गर्वले उनको शक्ति अट्टालिक बन्यो। शिवले आफ्नो जटा खोलेर गंगालाई त्यसमा अल्झाइदिए, र गंगा धेरै वर्षसम्म शिवको जटामा फसेर रहिन्। पछि भगीरथको तपस्याबाट प्रसन्न भई शिवले गंगालाई सानो धाराको रूपमा छोडिदिए।
गंगाको मुक्तिदायिनी शक्ति
भगीरथले गंगालाई आफू अगाडि लिएर पातालसम्म पुर्याए। त्यहाँ गंगाको पानीले भस्म भएका सगरका पुत्रहरूको आत्मालाई स्पर्श गर्यो र उनीहरू मुक्त भएर स्वर्ग गए। यसरी गंगा पृथ्वीमा बग्न थालिन्, र उनको पानीले मुक्ति दिने विश्वास हिन्दू धर्ममा स्थापित भयो।
गंगाको अर्को नाम 'भगीरथी'
गंगा नदीलाई 'भगीरथी' पनि भनिन्छ, किनकि राजा भगीरथले नै उनलाई पृथ्वीमा ल्याएका थिए। यो नाम भगीरथको कठोर तपस्या र शिवको कृपाको स्मरण गराउँदै गंगाको पवित्रता र त्यागको प्रतीक बनेको छ।
Shiva
हिन्दु धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित