ਗੰਗਾਵਤਰਣ

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਅਵਤਰਣ ਦੀ ਕਥਾ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਸਰਗ 38 ਤੋਂ 44 ਤੱਕ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਲਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਘੂਵੰਸ਼ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੱਸਦਿਆਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਥਾ ਨਦੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਸਫਲ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।

ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਣੀ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਨੇ ਅਸਮੰਜਸ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਅੱਗੇ ਤੁਰਨਾ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਔਰਵ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰਾਣੀ ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਤੂੰਬੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ 'ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਨਿਕਲੇ — ਇਸ ਅਸਾਧਾਰਨ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਵਰਦਾਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਬੋਝ ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਨਾਲ ਗਏ। ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਾ ਸਮੁੱਚੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਘੋੜਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨ ਲਈ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਾਸਕ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਗਰ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ। ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਗਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਵੇਗੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਘੋੜਾ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਮਗਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਖੀਰ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਤੱਕ ਲੱਭਦੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ, ਬਿਨਾਂ ਹਿੱਲੇ ਬੈਠੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੀ ਚੋਰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਡੂੰਘੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਪਿਲ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਨੇ ਇੱਕੋ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਪਾ ਸਕੀਆਂ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।

ਸਗਰ ਦੇ ਪੋਤੇ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਉਹ ਸੁਆਹ ਅਤੇ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸੱਚ ਲੱਭ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਕੇਵਲ ਸਵਰਗੀ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਅਵਤਰਣ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਕਪਿਲ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੇ ਜੋ ਭਸਮ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਚਾਨਕ, ਕ੍ਰੋਧ ਭਰੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਨਾਲ ਜਿਸ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਉਹ ਕੱਟੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਲਿਆ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਲੀਪ ਵੀ ਇਹ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਧਰਮੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਰਾਮਾਇਣ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਚੇਤੇ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਸੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਮੰਗ ਜਿੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਿਲੀਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਗੀਰਥ ਹੀ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ — ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਉੱਚੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਲਗਾਤਾਰ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪੂਰਵਜ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਭਗੀਰਥ ਗੋਕਰਨ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ: ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਪੈਰ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਅੰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਮਨ ਕੇਵਲ ਗੰਗਾ 'ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ। ਅਖੀਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਨਰਮੀ ਦੇ, ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ — ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅਵਤਰਣ ਦਾ ਵੇਗ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਤਦ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲਈ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਜੋ ਐਸੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਪਾਤ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵੇਗ ਠੱਲ੍ਹ ਦੇਣ। ਸ਼ਿਵ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਏ।

ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ — ਇੱਕ ਬੇਅੰਤ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅਚੱਲਤਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਦੇਵਤਾ — ਐਸੀ ਟੱਕਰ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਆਪ ਵੀ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕਦੀ।

ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉਤਰੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਆਈ, ਜੋ ਸਮਝਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਦਿੱਤਾ; ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਜਟਾਂ। ਇਹ ਇੰਨੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੀ ਅਚੱਲਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੀ ਗੰਗਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ; ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਕਰੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੀ। ਜਿਸ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਹਿੱਲਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਾ ਪਈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਅਵਤਰਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਤਦ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਪਸੀਜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਜਟਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਛੱਡੀ; ਉਹ ਧਾਰਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਸਮੇਂ ਇਰਾਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਕੋਮਲ ਸੀ।

ਉਹ ਕੋਮਲ ਧਾਰਾ ਹਿਮਾਲਿਆ 'ਤੇ ਉਤਰੀ। ਉੱਥੋਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ; ਭਗੀਰਥ ਖ਼ੁਦ ਨਦੀ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਤੱਕ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਸੁਆਹ ਅਜੇ ਵੀ ਪਈ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਜਲ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਗਰ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੁਆਹ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਆਖ਼ਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕਪਿਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਜਿਸ ਬੇਚੈਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਉਠ ਗਈਆਂ। ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਭਗੀਰਥ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਉਹ ਨਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਵਜੋਂ, ਭਾਵ ਜੀਵਤ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਪਾਪ ਧੋਣ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਭਾਗੀਰਥੀ — “ਭਗੀਰਥ ਦੀ” — ਉਸ ਇੱਕੋ ਰਾਜੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਲਿਆਂਦਾ।