મહામૃત્યુંજય મંત્ર

વૈદિક પ્રાચીનતાના પવિત્ર નાદોમાં મહામૃત્યુંજય મંત્ર, એટલે કે મહાન મૃત્યુ-વિજેતા મંત્ર, જેવો ઓછા નાદ મૃત્યુની છાયાનો આટલા તેજથી સામનો કરે છે. તે ઋગ્વેદના સાતમા મંડલમાંથી આવે છે. બત્રીસ અક્ષરનો આ એક જ મંત્ર ત્ર્યંબક, ત્રિનેત્રધારી ભગવાન શિવને સંબોધિત છે. હજારો વર્ષોથી તે અકાળ મૃત્યુ (અપમૃત્યુ), ગંભીર રોગ અને નશ્વરતાના ભય સામે આધ્યાત્મિક કવચ બનીને રહ્યો છે.

આ મંત્રનું હૃદય શરીરને સદાકાળ રાખવાનું કોઈ સૂત્ર નથી. તેની સૌથી ગહન ભેટ મુક્તિ (મોક્ષ) છે. જેમ પાકેલી કાકડી પોતાની વેલથી પીડા કે સંઘર્ષ વિના છૂટી પડે છે, તેમ આત્મા નશ્વર ભ્રમમાંથી સહજ રીતે સરી જાય છે. પૌરાણિક પરંપરા આ મંત્રને બાળ-ઋષિ માર્કંડેય સાથે જોડે છે. શાશ્વત પ્રભુ પ્રત્યેની તેમની સંપૂર્ણ શરણાગતિ દર્શાવે છે કે શિવમાં સ્થિર થયેલા હૃદય સામે કાળ (સમય)નો ફાંસો પણ નિર્બળ બની જાય છે.

આ મંત્રની ગ્રંથપરંપરા સનાતન ધર્મની સૌથી પ્રાચીન પરંપરાઓમાં છે:

• •
  ઋગ્વેદ સંહિતા (મંડલ 7, સૂક્ત 59, ઋચા 12): આ શ્લોકનું સૌથી પ્રાચીન નોંધાયેલું સ્વરૂપ છે. આ સૂક્ત ઋષિ વસિષ્ઠને આભારિત છે.
• •
  યજુર્વેદ (વાજસનેયી સંહિતા 3.60 અને તૈત્તિરીય સંહિતા 1.8.6): વૈદિક યજ્ઞ પરંપરામાં આ શ્લોક અહીં ફરીથી આવે છે.
• •
  પૌરાણિક પરંપરા: અનેક પુરાણો માર્કંડેયના મૃત્યુ પરના વિજયની કથા સાચવે છે, દરેકમાં જુદી જુદી વિગતો સાથે.
• •
  માર્કંડેય પુરાણ: આ પુરાણ ઋષિના નામે છે. તેમાં દેવી માહાત્મ્ય પણ સમાયેલું છે.

પરંપરા આ મંત્રને મૃત-સંજીવની, એટલે કે જીવન પાછું આપનાર, પણ કહે છે. પૌરાણિક કથા અનુસાર, ભગવાન શિવે કઠોર તપ પછી ઋષિ શુક્રાચાર્યને આ વિદ્યા પ્રદાન કરી.

શાસ્ત્રીય કથામાં મહાન ઋષિ મૃકંડુ અને તેમની પતિવ્રતા પત્નીને સંતાનની ઝંખના હતી. અનેક કથાઓમાં તેમનું નામ મરુદ્વતી છે. દંપતીએ ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરવા કઠોર તપસ્યા કરી. ભગવાન તેમની સમક્ષ પ્રગટ થયા અને એક ગહન પસંદગી મૂકી:

કોઈ ખચકાટ વિના દંપતીએ સદ્ગુણી સંતાનને પસંદ કર્યું. સમય આવ્યે માર્કંડેયનો જન્મ થયો. તેઓ આધ્યાત્મિક તેજથી ઝળહળતા હતા અને બાળપણમાં જ તેમણે વેદોમાં નિપુણતા મેળવી. તેમનું સોળમું વર્ષ નજીક આવતાં માતાપિતા પોતાનું દુઃખ છુપાવી શક્યાં નહીં. પોતાના ટૂંકા આયુષ્યનું સત્ય જાણીને યુવાન માર્કંડેયને ન નિરાશા થઈ, ન વિદ્રોહ. તેમણે શાંત શ્રદ્ધા સાથે સ્મિત કર્યું અને પોતાના બાકી રહેલા દિવસો શાશ્વતના ખોળામાં વિતાવવાનો સંકલ્પ કર્યો.

માર્કંડેયે શિવલિંગની રચના કરી અને ત્ર્યંબકમ્ મંત્રનો અખંડ જપ શરૂ કર્યો. નિયત ક્ષણ આવી ત્યારે મૃત્યુના દેવ યમ પોતાના પાડા પર, સર્પ-ફાંસો (કાલ-પાશ) સાથે આવ્યા. તેમના દૂતો બાળકની નજીક જઈ શક્યા નહોતા, કારણ કે તેના જપનું તેજ અગ્નિ જેવું હતું.

યમ પોતે આગળ આવ્યા અને ફાંસો ફેંક્યો. તે જ ક્ષણે માર્કંડેયે લિંગને બાથ ભરી લીધી અને સંપૂર્ણ શરણાગતિમાં પોકાર કર્યો. ફાંસો બાળક અને પવિત્ર લિંગ બંને ફરતે પડ્યો.

લિંગ ગર્જના સાથે ખુલી ગયું. તેમાંથી કાલાંતક શિવ, સમય અને મૃત્યુનો અંત કરનાર, પ્રગટ થયા. ત્રિશૂળ ઉઠાવીને ભગવાન શિવે પોતાના ભક્તની રક્ષા માટે યમને પરાસ્ત કર્યા. તેમણે જાહેર કર્યું:

પછીથી ભગવાન શિવે યમને પુનર્જીવિત કર્યા, જેથી બ્રહ્માંડીય વ્યવસ્થા ચાલુ રહે. પરંપરાનું વચન કાયમ છે: જ્યાં જ્યાં મહામૃત્યુંજય મંત્રનો સાચી ભક્તિથી જપ થાય છે, ત્યાં અકાળ મૃત્યુનો ભય પાછો હટવો જ જોઈએ.

Oṃ Tryambakaṃ Yajāmahe Sugandhiṃ Puṣṭi-vardhanam |

Urvārukamiva Bandhanān Mṛtyor-mukṣīya Māmṛtāt ||

• •
  ૐ (ઓમ્): આદિ બ્રહ્માંડીય સ્પંદન, સર્વ અસ્તિત્વનો સ્રોત.
• •
  ત્ર્યમ્બકમ્ (ત્ર્યંબકમ્): ત્રિનેત્રધારી. પરંપરા ત્રણ નેત્રોને સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ તરીકે, અને ભૂત, વર્તમાન તથા ભવિષ્ય તરીકે પણ વાંચે છે.
• •
  યજામહે (યજામહે): અમે પૂજીએ છીએ અને આદર કરીએ છીએ.
• •
  સુગન્ધિમ્ (સુગંધિમ્): સુગંધિત પ્રભુ. જેમ ફૂલની સુગંધ પ્રયત્ન વિના આખા વનમાં ફેલાઈ જાય છે, તેમ પરમની કૃપા બ્રહ્માંડમાં વ્યાપેલી છે.
• •
  પુષ્ટિવર્ધનમ્ (પુષ્ટિવર્ધનમ્): પોષણ અને સમૃદ્ધિના, જીવનશક્તિ અને આધ્યાત્મિક પ્રકાશના વર્ધક.
• •
  ઉર્વારુકમ્ (ઉર્વારુકમ્): કાકડી અથવા ખરબૂજા જેવું ફળ.
• •
  ઇવ (ઇવ): જેમ.
• •
  બન્ધનાત્ (બંધનાત્): ડીંટા પરથી, અને તેથી બંધનમાંથી.
• •
  મૃત્યોઃ (મૃત્યોઃ): મૃત્યુથી.
• •
  મુક્ષીય (મુક્ષીય): હું મુક્ત થાઉં.
• •
  મા અમૃતાત્ (મા અમૃતાત્): અમૃતત્વથી નહીં.

• •
  ઉર્વારુક (કાકડી)નું રૂપક: કેટલાંક ફળ ડાળીએથી તોડવાં પડે છે. કાકડી જમીન પર વેલ પર ઊગે છે. પૂરેપૂરી પાકે ત્યારે તેનું ડીંટું સહજ સુકાઈ જાય છે અને છૂટું પડે છે, ન ફાટવું, ન સંઘર્ષ. આ જીવન્મુક્તિ, જીવતાં જ મુક્તિનો વૈદિક આદર્શ છે. જ્યારે જ્ઞાન પાકે છે, ત્યારે આત્મા ભય કે પ્રતિકાર વિના નશ્વર દેહ પ્રત્યેની આસક્તિ ખંખેરી નાખે છે.
• •
  અપમૃત્યુ (અપમૃત્યુ): અકસ્માત, ઝેર, મહામારી કે આપત્તિથી થતું અકાળ કે આકસ્મિક મૃત્યુ. ભક્તિ પરંપરા માને છે કે મહામૃત્યુંજય તેની સામે રક્ષણ છે.
• •
  કાલાંતક (કાલાન્તક): લિંગમાંથી પ્રગટ થઈ યમને પરાસ્ત કરનાર ભગવાન શિવનું સ્વરૂપ. કાલનો અર્થ સમય અને મૃત્યુ બંને થાય છે, અને અંતકનો અર્થ અંત કરનાર.
• •
  સંજીવની વિદ્યા: જીવન અને પ્રાણ પાછા આપવાનું જ્ઞાન. પરંપરા તેને શુક્રાચાર્ય સાથે અને આ ત્ર્યંબકમ્ મંત્ર સાથે જોડે છે.

માર્કંડેયના વિજયનો વારસો સતત મંદિર-પૂજા અને વ્યક્તિગત જપમાં જીવંત છે:

• •
  માર્કંડેય મહાદેવ મંદિર, વારાણસી: પરંપરા ઋષિ સાથે જોડે છે તેવાં અનેક મંદિરોમાંનું આ એક છે, જ્યાં મૃત્યુંજય જપ અર્પણ કરાય છે.
• •
  મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ, ઉજ્જૈન: આ કાળના અધિપતિ તરીકે ભગવાન શિવનું સ્થાન છે. ભસ્મ આરતી પરોઢ પહેલાંના કલાકોમાં થાય છે, અને મૃત્યુંજય મંત્રનું ઉચ્ચારણ ત્યાં એક પ્રિય અર્પણ છે.
• •
  108 અને 125,000 જપ: ભક્તો સામાન્ય રીતે મંત્રનો 108 વાર જપ કરે છે. ગંભીર રોગ, શસ્ત્રક્રિયા કે સંકટના સમયે હોમ સાથે 125,000 પાઠનું પુરશ્ચરણ પરંપરાગત રીતે હાથ ધરાય છે.

મહામૃત્યુંજય મંત્ર ન તો ભયજનક પ્રાર્થના છે, ન શરીરના અવસાનમાંથી ભાગી છૂટવાની વિનંતી. તે જીવન, આરોગ્ય અને નિર્ભય જાગૃતિનો સ્વીકાર છે.

રોજ જપ કરતી વખતે:

1. 1.ત્રિવિધ શ્વાસ: ઊંડો શ્વાસ લો અને કલ્પના કરો કે ત્ર્યંબકના ત્રણ નેત્રો કરોડરજ્જુ નીચે શુદ્ધિકારક પ્રકાશ રેડી રહ્યાં છે.
2. 2.ડીંટાને છોડવું (બંધનાત્): ઉર્વારુકમિવ બોલતી વખતે મનથી એક ભારે ચિંતાને પાકેલા ડીંટાની જેમ ઢીલી કરીને છોડી દો.
3. 3.અમૃતમાં વિશ્રામ (અમૃતાત્): એ સત્યના મૌન ચિંતનમાં સમાપ્ત કરો કે તમારો સાચો સ્વ (આત્મા) ક્યારેય જન્મ્યો ન હતો અને ક્યારેય મરી શકતો નથી.

મંત્રનો સંપૂર્ણ જપ-સાથી મહામૃત્યુંજય મંત્ર પૃષ્ઠ પર છે.