महामृत्युंजय मंत्र

वैदिक प्राचीनतेतील पवित्र ध्वनींपैकी मृत्युच्या छायेला महामृत्युंजय मंत्राइतक्या तेजाने सामोरे जाणारे फार थोडे आहेत; महामृत्युंजय म्हणजे मृत्युला जिंकणारा महान मंत्र. हा ऋग्वेदाच्या सातव्या मंडलातील आहे. बत्तीस अक्षरांची ही एकच ऋचा त्र्यंबकाला, म्हणजे त्रिनेत्रधारी शिवांना उद्देशून आहे. हजारो वर्षे तो अकाली मृत्यू (अपमृत्यू), गंभीर आजार आणि नश्वरतेची भीती यांच्यापासून आध्यात्मिक कवच म्हणून काम करत आला आहे.

या मंत्राचा गाभा शरीराला कायमचे जपून ठेवण्याचे सूत्र नाही. त्याची सर्वांत खोल देणगी मुक्ती (मोक्ष) आहे. पिकलेली काकडी जशी वेलीपासून वेदना किंवा झटापटीशिवाय सुटते, तसा आत्मा नश्वर मोहातून हळुवारपणे सुटतो. पौराणिक परंपरा हा मंत्र बालऋषी मार्कंडेय यांच्याशी जोडते. शाश्वत परमेश्वराला त्यांनी केलेले संपूर्ण शरणागमन दाखवते की शिवांमध्ये स्थिर झालेल्या हृदयासमोर काळाचा (कालाचा) पाशही निष्प्रभ ठरतो.

या मंत्राची ग्रंथपरंपरा सनातन धर्मातील सर्वांत पूज्य परंपरांपैकी आहे:

• •
  ऋग्वेद संहिता (मंडल 7, सूक्त 59, ऋचा 12): ऋचेचे हे सर्वांत प्राचीन नोंदलेले रूप आहे. हे सूक्त वसिष्ठ ऋषींच्या नावावर आहे.
• •
  यजुर्वेद (वाजसनेयी संहिता 3.60 आणि तैत्तिरीय संहिता 1.8.6): वैदिक यज्ञपरंपरेत ही ऋचा येथे पुन्हा आढळते.
• •
  पौराणिक परंपरा: अनेक पुराणांत मार्कंडेयांनी मृत्युवर मिळवलेल्या विजयाची कथा जपलेली आहे, प्रत्येक कथनात वेगळे तपशील आहेत.
• •
  मार्कंडेय पुराण: या पुराणाला ऋषींचे नाव आहे. त्यात देवीमाहात्म्य देखील समाविष्ट आहे.

परंपरा या मंत्राला मृतसंजीवनी, म्हणजे जीवन परत आणणारा, असेही म्हणते. पौराणिक कथेनुसार भगवान शिवांनी कठोर तपश्चर्येनंतर हे ज्ञान शुक्राचार्य ऋषींना दिले.

पारंपरिक कथनात महान ऋषी मृकंडू आणि त्यांच्या निष्ठावान पत्नीला संतानाची तीव्र इच्छा होती. अनेक कथनांत तिचे नाव मरुद्वती असे आहे. भगवान शिवांना प्रसन्न करण्यासाठी त्या दांपत्याने कठोर तप केले. शिव त्यांच्यासमोर प्रकट झाले आणि त्यांनी एक गहन निवड त्यांच्यापुढे ठेवली:

न डगमगता त्या दांपत्याने सद्गुणी मूल निवडले. यथावकाश मार्कंडेयांचा जन्म झाला. ते आध्यात्मिक तेजाने तळपत होते आणि बालपणीच त्यांनी वेदांवर प्रभुत्व मिळवले. त्यांचे सोळावे वर्ष जवळ येताच त्यांच्या आईवडिलांना आपले दुःख लपवता येईना. आपल्या अल्प आयुष्याचे सत्य कळल्यावर तरुण मार्कंडेयांना निराशा किंवा बंड वाटले नाही. शांत श्रद्धेने स्मित करत त्यांनी उरलेले दिवस शाश्वत परमात्म्याच्या कुशीत घालवण्याचा संकल्प केला.

मार्कंडेयांनी शिवलिंग घडवले आणि त्र्यंबकम् ऋचेचा अखंड जप सुरू केला. नियत क्षण येताच मृत्युचे अधिपती यम आपल्या रेड्यावर आरूढ होऊन सर्परूप पाश (कालपाश) घेऊन आले. त्यांच्या दूतांना त्या बालकाजवळ जाता आले नव्हते, कारण त्याच्या जपाचे तेज अग्नीसारखे होते.

यम स्वतः पुढे सरसावले आणि त्यांनी पाश फेकला. त्याच क्षणी मार्कंडेयांनी लिंगाला मिठी मारली आणि पूर्ण शरणागतीने आक्रोश केला. पाश त्या बालकाभोवती आणि पवित्र लिंगाभोवती सारखाच पडला.

लिंग मेघगर्जनेसारख्या गडगडाटाने उघडले. त्यातून कालाचा आणि मृत्युचा अंत करणारे कालांतक शिव प्रकट झाले. त्रिशूळ उगारून शिवांनी आपल्या भक्ताचे रक्षण करण्यासाठी यमावर विजय मिळवला. त्यांनी घोषणा केली:

पुढे शिवांनी विश्वव्यवस्था चालू राहावी म्हणून यमाला पुन्हा पूर्ववत केले. परंपरेचे वचन कायम आहे: जिथे जिथे महामृत्युंजय मंत्राचा निष्ठापूर्वक भक्तीने जप होतो, तिथे अकाली मृत्युच्या भीतीला माघार घ्यावी लागते.

Oṃ Tryambakaṃ Yajāmahe Sugandhiṃ Puṣṭi-vardhanam |

Urvārukamiva Bandhanān Mṛtyor-mukṣīya Māmṛtāt ||

• •
  ॐ (ओम्): आदिम विश्वस्पंदन, सर्व अस्तित्वाचा उगम.
• •
  त्र्यम्बकम् (त्र्यम्बकम्): त्रिनेत्रधारी. परंपरा तीन नेत्रांना सूर्य, चंद्र आणि अग्नी, तसेच भूत, वर्तमान आणि भविष्य असे दोन प्रकारे वाचते.
• •
  यजामहे (यजामहे): आम्ही पूजा करतो आणि आदर करतो.
• •
  सुगन्धिम् (सुगन्धिम्): सुगंधी असलेले. जसा फुलाचा सुगंध सहजपणे संपूर्ण वनात पसरतो, तशी परमात्म्याची कृपा विश्वभर व्यापून राहते.
• •
  पुष्टिवर्धनम् (पुष्टिवर्धनम्): पोषण आणि समृद्धीचे, चैतन्याचे आणि आध्यात्मिक प्रकाशाचे वर्धन करणारे.
• •
  उर्वारुकम् (उर्वारुकम्): काकडी किंवा खरबुजाचे फळ.
• •
  इव (इव): जसे.
• •
  बन्धनात् (बन्धनात्): देठापासून, आणि म्हणून बंधनातून.
• •
  मृत्योः (मृत्योः): मृत्युपासून.
• •
  मुक्षीय (मुक्षीय): मी मुक्त होवो.
• •
  मा अमृतात् (मा अमृतात्): अमरत्वापासून नव्हे.

• •
  उर्वारुक (काकडी) रूपक: काही फळे फांदीवरून तोडावी लागतात. काकडी जमिनीवर वेलीवर वाढते. पूर्ण पिकल्यावर तिचा देठ आपोआप सुकतो आणि सुटतो, फाटाफूट नाही, झटापट नाही. हा जीवन्मुक्ती, म्हणजे जिवंतपणी मुक्ती, या वैदिक आदर्शाचा भाव आहे. ज्ञान परिपक्व झाले की आत्मा भीती किंवा प्रतिकाराशिवाय नश्वर देहाची आसक्ती सोडतो.
• •
  अपमृत्यू (अपमृत्यु): अपघात, विष, साथीचा रोग किंवा आपत्ती यांमुळे येणारा अकाली किंवा अचानक मृत्यू. भक्तिपरंपरा महामृत्युंजयाला त्यापासून संरक्षण मानते.
• •
  कालांतक (कालान्तक): यमावर विजय मिळवण्यासाठी लिंगातून प्रकट झालेले शिवांचे रूप. काल म्हणजे वेळ आणि मृत्यू दोन्ही, आणि अंतक म्हणजे अंत करणारा.
• •
  संजीवनी विद्या: जीवन आणि प्राणवायू पुनर्स्थापित करण्याचे ज्ञान. परंपरा ते शुक्राचार्यांशी आणि या त्र्यंबकम् मंत्राशी जोडते.

मार्कंडेयांच्या विजयाचा वारसा अखंड मंदिर उपासनेत आणि वैयक्तिक जपात जिवंत आहे:

• •
  मार्कंडेय महादेव मंदिर, वाराणसी: परंपरा ज्या अनेक मंदिरांना ऋषींशी जोडते, त्यापैकी हे एक आहे; येथे मृत्युंजय जप अर्पण केला जातो.
• •
  महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग, उज्जैन: हे कालाचे अधिपती म्हणून शिवांचे स्थान आहे. भस्म आरती पहाटेपूर्वीच्या प्रहरी होते, आणि मृत्युंजय मंत्राचे पठण तेथे प्रिय अर्पण मानले जाते.
• •
  108 आणि 125,000 जप: भक्त सहसा मंत्राचा 108 वेळा जप करतात. होमासह 125,000 पठणांचे पुरश्चरण गंभीर आजार, शस्त्रक्रिया किंवा संकटाच्या काळात परंपरेने केले जाते.

महामृत्युंजय मंत्र ही निराशाजनक प्रार्थना नाही, किंवा देहाच्या नश्वरतेतून सुटण्याची विनवणीही नाही. तो जीवन, आरोग्य आणि निर्भय जाणीव यांची पुष्टी करतो.

दररोज जप करताना:

1. 1.तिहेरी श्वास: दीर्घ श्वास घ्या आणि त्र्यंबकाचे तीन नेत्र पाठीच्या कण्यातून शुद्ध करणारा प्रकाश ओतत आहेत अशी कल्पना करा.
2. 2.देठ सोडणे (बन्धनात्): उर्वारुकमिव म्हणताना, पिकलेल्या देठासारखे सैल करून मनातील एक जड चिंता सोडून द्या.
3. 3.अमृतात विसावणे (अमृतात्): तुमचे खरे स्वरूप (आत्मा) कधीही जन्मला नाही आणि कधीही मरू शकत नाही, या सत्याच्या मौन चिंतनात समाप्ती करा.

मंत्राचा संपूर्ण जपसाथी महामृत्युंजय मंत्र पृष्ठावर आहे.