शिव तांडव स्तोत्र

शिवतांडव स्तोत्राच्या गडगडाटी वेगाशी आणि नादमय तेजाशी बरोबरी करू शकतील अशी स्तोत्रे जागतिक साहित्यात फार थोडी आहेत. हे धावत्या अश्वाच्या चालीसारख्या पंचचामर छंदात रचलेले आहे; प्रत्येक ओळीत 16 अक्षरे आहेत. त्यातील धबधब्यासारखे कोसळणारे अनुप्रास नटराजाच्या डमरूने (डमरू) विश्व हादरवण्याची आठवण करून देतात. महातपस्व्याच्या दाट जटांमधून दिव्य जलाचा कोसळणारा प्रवाहही ते स्मरवतात.

तरीही ही उत्कृष्ट रचना हिमालयातील आश्रमाच्या शांततेत रचली गेली नाही. परंपरेनुसार ती कैलास पर्वताखाली, अहंकार भंगलेल्या भट्टीत, वेदनेत आणि अचानक उमटलेल्या भक्तिमय शरणागतीत जन्मली. ती लंकेचा विद्वान राजा दशग्रीव याच्या नावे सांगितली जाते, ज्याला शिवांनी पुढे रावण हे नाव दिले. बुद्धी, वरदाने आणि ऐहिक बळ परमात्म्यापुढे गळून पडतात, याची हे स्तोत्र साक्ष देते. याउलट, शुद्ध, परमानंदी आराधना महादेवाची त्वरित करुणा ओढून घेते.

हा प्रसंग रावणाच्या शिवांशी झालेल्या सामन्याच्या महाकाव्य परंपरेतील आहे:

• •
  वाल्मीकि रामायण (उत्तरकांड): रावणाने लोक जिंकल्याचे आणि कैलासावर त्याने दर्पाने केलेल्या सामन्याचे हे महाकाव्यातील वर्णन आहे. पर्वताखाली त्याने घालवलेला काळ, शिवांसाठी त्याने गायलेल्या स्तुती आणि शिवांनी दिलेली चंद्रहास तलवार यांविषयी त्यात सांगितले आहे.
• •
  पारंपरिक कर्तृत्व: हे स्तोत्र रावणाचे असल्याचे दीर्घकालीन परंपरा मानते. महाकाव्य त्याचे श्लोक उद्धृत करत नाही, म्हणून भक्त ते पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली भक्तिरचना म्हणून स्वीकारतात.

खालील लोक जिंकून आणि स्वर्गाच्या रक्षकांना पराभूत करून दशग्रीव आपल्या आकाशरथ पुष्पक विमानातून उत्तरेकडे उडाला. कैलास पर्वताच्या लखलखत्या हिमधवल शिखराजवळ येताच रथ आकाशातच थांबला आणि पुढे जाईना.

संतप्त दशग्रीव खालच्या उतारावर उतरला. तिथे त्याला शिवांचा दिव्य वृषभ आणि प्रमुख सेवक नंदी भेटला. नंदीने आपला सुवर्णदंड उचलून हळुवारपणे इशारा दिला:

आपल्या बळाच्या धुंदीत दशग्रीवाने नंदीच्या रूपाची थट्टा केली आणि तुच्छतेने उत्तर दिले:

कैलासाच्या पायथ्याशी त्याने आपले वीस बलवान हात पर्वताखाली घातले. प्रचंड जोराने उचलताच दिशा हादरल्या. पवित्र शिखर डोलले. सेवक गण भीतीने ओरडले, आणि कंपनाने दचकलेल्या पार्वती देवी शिवांना बिलगल्या.

महादेव अलिप्त कौतुकाने हसले. आपली मुद्रा न बदलता त्यांनी आपला अंगठा (अंगुष्ठ) पुढे केला आणि पर्वतावर हळुवारपणे दाब दिला.

परिणाम तत्क्षणी झाला. पर्वताच्या वजनाने दशग्रीवाचे हात जखडले, आणि त्याची सर्व वरदाने व बळ त्याला सोडवू शकले नाही. वेदना भाजून काढणारी आणि संपूर्ण होती. त्याने तिन्ही लोकांत घुमणारी वेदनेची गर्जना केली, ज्याने मर्त्य आणि अमर्त्य दोघेही भयभीत झाले.

त्या असहायतेच्या गर्तेत त्याची तीक्ष्ण बुद्धी आपल्या अभिमानाच्या मूर्खपणाबद्दल जागी झाली. परमेश्वराची नाराजी मृदू करू शकणारी एकच शक्ती आहे, हे त्याला उमगले. ती शक्ती म्हणजे निःशर्त भक्ती (भक्ती).

हात अडकलेले असताना त्याने स्वतःची एक नस काढून ती हातावर ताणली आणि आदिम वीणा बनवली. मग तो गाऊ लागला. आपला श्वास, दुःख आणि परिष्कृत संगीतविद्या त्याने धावत्या पंचचामर लयीत ओतली. शिवांच्या उग्र, सुंदर आणि जगाला पावन करणाऱ्या नृत्याचा महिमा गाणारे श्लोक त्याने गुंफले. उत्तरकांड सांगते की त्याने हजार वर्षे आपली स्तुती गायली.

ते श्लोक कैलासाच्या बर्फाळ वाटांवर घुमत असताना महादेवांची नाराजी आनंदात बदलली. गीतातील काव्य, खोली आणि निःसंकोच शरणागती पाहून प्रसन्न झालेल्या शिवांनी आपला अंगठा उचलला आणि राजाला मुक्त केले. त्याच्यापुढे प्रकट होऊन शिवांनी घोषित केले:

रावणाने आपली दहा मस्तके शिवांच्या चरणी नमवली. त्याला क्षमा आणि दिव्य तलवार चंद्रहास (चंद्राचे हास्य) प्राप्त झाली.

रावणाच्या नावे परंपरेने सांगितले जाणारे शिवतांडव स्तोत्र या श्लोकाने सुरू होते.

Jaṭā-ṭavī-galaj-jala-pravāha-pāvita-sthale gale'valambya lambitāṃ bhujaṅga-tuṅga-mālikām |

Ḍamaḍ-ḍamaḍ-ḍamaḍ-ḍaman-nināda-vaḍ-ḍamarvayaṃ cakāra caṇḍa-tāṇḍavaṃ tanotu naḥ śivaḥ śivam || 1 ||

• •
  जटा-अटवी (Jaṭā-aṭavī): शिवांच्या जटांचा दाट, अरण्यासारखा विस्तार.
• •
  गलज्जल-प्रवाह (Galaj-jala-pravāha): त्या जटांमधून कोसळणाऱ्या जलाचा धबधबा, पवित्र गंगा.
• •
  पावित-स्थले (Pāvita-sthale): त्या पवित्र जलाने शुद्ध झालेल्या भूमीवर, किंवा कंठप्रदेशी.
• •
  गले अवलम्ब्य (Gale'valambya): गळ्यात लोंबकळणारी.
• •
  लम्बितां भुजङ्ग-तुङ्ग-मालिकाम् (Lambitāṃ bhujaṅga-tuṅga-mālikām): सर्पांची उंच, लोंबती माळ.
• •
  डमड्-डमड्-डमड्-डमन्-निनाद-वत् (Ḍamaḍ-ḍamaḍ-ḍamaḍ-ḍaman-nināda-vat): "डमड्, डमड्" या तालाने निनादणारे.
• •
  डमरु-वयम् (Ḍamaru-vayam): तो नाद करणारे हातातील वाद्य (डमरू).
• •
  चकार (Cakāra): केले, नृत्य केले.
• •
  चण्ड-ताण्डवम् (Caṇḍa-tāṇḍavam): प्रचंड, तेजस्वी विश्वनृत्य.
• •
  तनोतु नः (Tanotu naḥ): त्यांनी आमच्यावर विस्तारावे आणि प्रदान करावे.
• •
  शिवः शिवम् (Śivaḥ śivam): मंगलमय शिवाने मंगल प्रदान करावे.

• •
  पंचचामर छंद (Pañcacāmara): लघु (लघु) आणि गुरु (गुरु) अक्षरे काटेकोरपणे आलटून पालटून येणारा संस्कृत छंद; प्रत्येक चरणात (पाद) 16 अक्षरे. त्याची लय धावता घोडा किंवा अखंड ढोलताल यांची आठवण करून देते. पठणासाठी सर्वात मोहक छंदांपैकी तो एक आहे.
• •
  तांडव आणि लास्य: भारतीय सौंदर्यशास्त्रात तांडव हे शिवांशी निगडित प्रचंड विश्वनृत्य आहे. त्याचे प्रतिरूप लास्य हे पार्वतीशी निगडित कोमल, लावण्यमय नृत्य आहे.
• •
  रावण (Rāvaṇa): हे नाव रडणे किंवा गर्जना करणे या अर्थाच्या संस्कृत धातू रु पासून आले आहे. उत्तरकांडाच्या परंपरेत, राजाच्या किंकाळीने लोक हादरले म्हणून शिव हे नाव देतात.
• •
  चंद्रहास (Candrahāsa): शब्दशः "चंद्राचे स्मित". महाकाव्यानुसार शिवांनी रावणाला दिलेली ही तेजस्वी तलवार आहे.

शिवतांडव स्तोत्र हे शैव भक्तीचे लाडके गीत राहिले आहे:

• •
  शास्त्रीय भारतीय नृत्य: भरतनाट्यम, कथक आणि ओडिसी नर्तक नटराजाच्या स्तुतीसाठी वारंवार तांडव सादर करतात. चिदंबरम आणि खजुराहो येथील महोत्सव अशा अर्पणांसाठी प्रसिद्ध आहेत.
• •
  प्रदोष संध्याकाळचे पठण: भक्त त्रयोदशी (त्रयोदशी) तिथीला सूर्यास्ताच्या वेळी (प्रदोष काळ) शिवमंदिरांत एकत्र येतात. ते स्तोत्र म्हणतात आणि अंतरीचे जडत्व दूर करणाऱ्या विश्वनृत्याचे आवाहन करतात.
• •
  आळस आणि तमाचा भेद: आधुनिक योगसाधनेत मानसिक मंदपणा विरघळवण्यासाठी आणि धैर्य जागवण्यासाठी ही लयबद्ध अक्षरे म्हटली जातात.

शिवतांडव स्तोत्राचा उगम एक सखोल धडा देतो:

1. 1.बाहुबळाच्या अहंकाराचा मूर्खपणा: आपली संपत्ती, विद्या किंवा सत्ता कितीही मोठी असली, तरी आपल्या अटींवर पर्वत उचलण्याचा प्रयत्न केला तर आपण त्याच्या वजनाखालीच दबतो.
2. 2.वेदनेचे प्रार्थनेत रूपांतर: जीवन आपल्याला दबावाखाली अडकवते तेव्हा आपण कटुतेत बुडण्याची गरज नाही. रावणाने भाजून काढणाऱ्या वेदनेला सर्वोच्च संगीतकलेत बदलले.
3. 3.शिवांच्या करुणेचा वेग (आशुतोष): अहंकाराची जागा खरी शरणागती घेते त्या क्षणी आपल्या खांद्यावरचे ओझे उतरते.

या स्तोत्राचा संपूर्ण पाठ, पठण मार्गदर्शकासह, शिवतांडव स्तोत्र पृष्ठ येथे उपलब्ध आहे.