ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ସ୍ତୋତ୍ରମ୍

ବିଶ୍ୱ ସାହିତ୍ୟରେ ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ସ୍ତୋତ୍ରର ବଜ୍ରନିନାଦ ଭଳି ବେଗ ଓ ଧ୍ୱନି-ଦୀପ୍ତିର ସମକକ୍ଷ ସ୍ତୋତ୍ର ଅତି ଅଳ୍ପ। ଏହା ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଅଶ୍ୱର ଚାଲି ପରି ପଞ୍ଚଚାମର ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ, ଯାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଂକ୍ତିରେ 16ଟି ଅକ୍ଷର ଅଛି। ଏହାର ଜଳପ୍ରପାତ ପରି ଝରିପଡ଼ୁଥିବା ଅନୁପ୍ରାସ ନଟରାଜଙ୍କ ଡମରୁ (ଡମରୁ) ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱକୁ କମ୍ପାଇବାର ସ୍ମରଣ ଦିଏ। ମହାତପସ୍ୱୀଙ୍କ ଘନ ଜଟାରେ ଦିବ୍ୟ ଜଳର ଝଡ଼ଝଡ଼ ପ୍ରବାହକୁ ମଧ୍ୟ ତାହା ସ୍ମରଣ କରାଏ।

ତଥାପି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଚନା ହିମାଳୟର ଆଶ୍ରମର ନୀରବତାରେ ରଚିତ ହୋଇନଥିଲା। ପରମ୍ପରା କୁହେ ଯେ ଏହା କୈଳାସ ପର୍ବତ ତଳେ, ଅହଂକାର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବା ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ, ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଓ ହଠାତ୍ ଜାଗ୍ରତ ଭକ୍ତିମୟ ଆତ୍ମସମର୍ପଣରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା। ଏହା ଲଙ୍କାର ବିଦ୍ୱାନ ରାଜା ଦଶଗ୍ରୀବଙ୍କ ରଚନା ବୋଲି ମାନାଯାଏ, ଯାହାଙ୍କୁ ଶିବ ପରେ ରାବଣ ନାମ ଦେଇଥିଲେ। ବୁଦ୍ଧି, ବର ଓ ସାଂସାରିକ ବଳ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଝଡ଼ିଯାଏ, ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ତାହାର ସାକ୍ଷୀ। ଏହାର ବିପରୀତରେ, ଶୁଦ୍ଧ, ଆନନ୍ଦମୟ ଆରାଧନା ମହାଦେବଙ୍କ ତତ୍କାଳ କରୁଣାକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ।

ଏହି ଘଟଣା ଶିବଙ୍କ ସହ ରାବଣଙ୍କ ସାକ୍ଷାତର ମହାକାବ୍ୟିକ ପରମ୍ପରାର ଅନ୍ତର୍ଗତ:

• •
  ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ (ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ): ରାବଣଙ୍କ ଲୋକଜୟ ଓ କୈଳାସରେ ତାଙ୍କ ଦର୍ପପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକାବିଲାର ମହାକାବ୍ୟିକ ବିବରଣ ଏହା। ପର୍ବତ ତଳେ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନକାଳ, ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଓ ଶିବଙ୍କ ଦେଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରହାସ ଖଡ୍ଗ ବିଷୟରେ ଏଥିରେ କୁହାଯାଇଛି।
• •
  ପାରମ୍ପରିକ ରଚୟିତା-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ: ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ରାବଣଙ୍କର ବୋଲି ଦୀର୍ଘକାଳର ପରମ୍ପରା ମାନେ। ମହାକାବ୍ୟ ଏହାର ଶ୍ଳୋକ ଉଦ୍ଧୃତ କରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଭକ୍ତମାନେ ଏହାକୁ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଚାଲିଆସିଥିବା ଭକ୍ତିରଚନା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ନିମ୍ନଲୋକ ଜୟ କରି ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ଦଶଗ୍ରୀବ ନିଜ ଆକାଶରଥ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଉଡ଼ିଲେ। କୈଳାସ ପର୍ବତର ଝଲମଲ ତୁଷାରଶୁଭ୍ର ଶିଖର ନିକଟକୁ ଆସିବାମାତ୍ରେ ରଥ ମଝିଆକାଶରେ ରହିଗଲା ଏବଂ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ମନା କଲା।

କ୍ରୋଧିତ ଦଶଗ୍ରୀବ ତଳ ଢାଲୁରେ ଓହ୍ଲାଇଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବୃଷଭ ତଥା ପ୍ରଧାନ ସେବକ ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ଭେଟିଲେ। ନନ୍ଦୀ ନିଜର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇ ମୃଦୁଭାବେ ଚେତାବନୀ ଦେଲେ:

ନିଜ ବଳର ମତ୍ତତାରେ ଦଶଗ୍ରୀବ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ରୂପକୁ ପରିହାସ କରି ଅବଜ୍ଞାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ:

କୈଳାସର ପାଦଦେଶରେ ସେ ନିଜର କୋଡ଼ିଏଟି ବଳିଷ୍ଠ ବାହୁ ପର୍ବତ ତଳେ ପୂରାଇଲେ। ପ୍ରବଳ ଟାଣରେ ଉଠାଇବାମାତ୍ରେ ଦିଗସମୂହ କମ୍ପିଉଠିଲା। ପବିତ୍ର ଶିଖର ଦୋହଲିଗଲା। ସେବକ ଗଣମାନେ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ଆଉ କମ୍ପନରେ ଚମକି ପଡ଼ିଥିବା ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ ଶିବଙ୍କୁ ଜାବୁଡ଼ି ଧରିଲେ।

ମହାଦେବ ନିର୍ଲିପ୍ତ କୌତୁକରେ ମୃଦୁ ହସିଲେ। ନିଜ ଆସନ ନ ବଦଳାଇ ସେ ନିଜର ବୁଢ଼ା ଅଙ୍ଗୁଳି (ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠ) ବଢ଼ାଇ ପର୍ବତ ଉପରେ ଧୀରେ ଚାପ ଦେଲେ।

ଫଳ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ହେଲା। ପର୍ବତର ଭାରରେ ଦଶଗ୍ରୀବଙ୍କ ବାହୁ ଚାପି ହୋଇଗଲା, ଆଉ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ବର ଓ ବଳ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦହନକାରୀ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ସେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ବେଦନାର୍ତ୍ତ ଗର୍ଜନ କଲେ, ଯାହା ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଓ ଅମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଉଭୟଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲା।

ସେହି ଅସହାୟତାର ଅତଳରେ ତାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ନିଜ ଅଭିମାନର ମୂର୍ଖତା ପ୍ରତି ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷକୁ ନରମ କରିପାରିବା ଭଳି ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଶକ୍ତି ଅଛି ବୋଲି ସେ ବୁଝିଲେ। ସେହି ଶକ୍ତି ହେଉଛି ନିଃସର୍ତ୍ତ ଭକ୍ତି (ଭକ୍ତି)।

ବାହୁ ଆବଦ୍ଧ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ନିଜର ଗୋଟିଏ ସ୍ନାୟୁ ବାହାର କରି ହାତ ଉପରେ ଟାଣି ଆଦିମ ବୀଣା ତିଆରି କଲେ। ତା’ପରେ ଗାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ। ନିଜ ଶ୍ୱାସ, ଶୋକ ଓ ପରିମାର୍ଜିତ ସଂଗୀତବିଦ୍ୟାକୁ ସେ ଦୌଡ଼ନ୍ତା ପଞ୍ଚଚାମର ଛନ୍ଦରେ ଢାଳିଦେଲେ। ଶିବଙ୍କ ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଜଗତ-ପବିତ୍ରକାରୀ ନୃତ୍ୟର ମହିମା ଗାଇ ସେ ଶ୍ଳୋକ ଗୁନ୍ଥିଲେ। ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ କୁହେ ଯେ ସେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ତୁତି ଗାଇଥିଲେ।

ସେହି ଶ୍ଳୋକ କୈଳାସର ତୁଷାରାବୃତ ପଥରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ମହାଦେବଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷ ଆନନ୍ଦରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଗୀତର କାବ୍ୟ, ଗଭୀରତା ଓ ନିଃସଙ୍କୋଚ ଆତ୍ମସମର୍ପଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ ନିଜ ପାଦର ଅଙ୍ଗୁଳି ଉଠାଇଲେ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଶିବ ଘୋଷଣା କଲେ:

ରାବଣ ନିଜର ଦଶ ମସ୍ତକ ଶିବଙ୍କ ଚରଣରେ ନତ କଲେ। ସେ କ୍ଷମା ଓ ଦିବ୍ୟ ଖଡ୍ଗ ଚନ୍ଦ୍ରହାସ (ଚନ୍ଦ୍ରର ହସ) ଲାଭ କଲେ।

ରାବଣଙ୍କ ରଚନା ବୋଲି ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ମାନାଯାଉଥିବା ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ସ୍ତୋତ୍ର ଏହି ଶ୍ଳୋକରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

Jaṭā-ṭavī-galaj-jala-pravāha-pāvita-sthale gale'valambya lambitāṃ bhujaṅga-tuṅga-mālikām |

Ḍamaḍ-ḍamaḍ-ḍamaḍ-ḍaman-nināda-vaḍ-ḍamarvayaṃ cakāra caṇḍa-tāṇḍavaṃ tanotu naḥ śivaḥ śivam || 1 ||

• •
  ଜଟା-ଅଟବୀ (Jaṭā-aṭavī): ଶିବଙ୍କ ଜଟାର ଘନ, ଅରଣ୍ୟ ସଦୃଶ ବିସ୍ତାର।
• •
  ଗଲଜ୍ଜଳ-ପ୍ରବାହ (Galaj-jala-pravāha): ସେହି ଜଟାରୁ ଝରିପଡ଼ୁଥିବା ଜଳର ଖରସ୍ରୋତ, ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା।
• •
  ପାବିତ-ସ୍ଥଳେ (Pāvita-sthale): ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭୂମିରେ, ଅଥବା କଣ୍ଠଦେଶରେ।
• •
  ଗଳେ ଅବଲମ୍ବ୍ୟ (Gale'valambya): କଣ୍ଠରୁ ଝୁଲୁଥିବା।
• •
  ଲମ୍ବିତାଂ ଭୁଜଙ୍ଗ-ତୁଙ୍ଗ-ମାଳିକାମ୍ (Lambitāṃ bhujaṅga-tuṅga-mālikām): ସର୍ପର ଉଚ୍ଚ, ଝୁଲନ୍ତା ମାଳା।
• •
  ଡମଡ୍-ଡମଡ୍-ଡମଡ୍-ଡମନ୍-ନିନାଦ-ବତ୍ (Ḍamaḍ-ḍamaḍ-ḍamaḍ-ḍaman-nināda-vat): "ଡମଡ୍, ଡମଡ୍" ତାଳରେ ନିନାଦିତ।
• •
  ଡମରୁ-ବୟମ୍ (Ḍamaru-vayam): ସେହି ଧ୍ୱନି ତୋଳୁଥିବା ହସ୍ତବାଦ୍ୟ (ଡମରୁ)।
• •
  ଚକାର (Cakāra): କଲେ, ନୃତ୍ୟ କଲେ।
• •
  ଚଣ୍ଡ-ତାଣ୍ଡବମ୍ (Caṇḍa-tāṇḍavam): ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ତେଜସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱନୃତ୍ୟ।
• •
  ତନୋତୁ ନଃ (Tanotu naḥ): ସେ ଆମ ଉପରେ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତୁ ଓ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ।
• •
  ଶିବଃ ଶିବମ୍ (Śivaḥ śivam): ମଙ୍ଗଳମୟ ଶିବ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ।

• •
  ପଞ୍ଚଚାମର ଛନ୍ଦ (Pañcacāmara): ଲଘୁ (ଲଘୁ) ଓ ଗୁରୁ (ଗୁରୁ) ଅକ୍ଷର କଠୋର ଭାବେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଆସୁଥିବା ସଂସ୍କୃତ ଛନ୍ଦ, ପ୍ରତି ଚରଣ (ପାଦ)ରେ 16ଟି ଅକ୍ଷର। ଏହାର ଛନ୍ଦ ଦୌଡ଼ନ୍ତା ଘୋଡ଼ା କିମ୍ବା ଅବିରାମ ଢୋଲର ତାଳକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ। ପାଠ ପାଇଁ ଏହା ସବୁଠୁ ସମ୍ମୋହକ ଛନ୍ଦ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ।
• •
  ତାଣ୍ଡବ ଓ ଲାସ୍ୟ: ଭାରତୀୟ ନନ୍ଦନତତ୍ତ୍ୱରେ ତାଣ୍ଡବ ଶିବଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବିଶ୍ୱନୃତ୍ୟ। ଏହାର ପ୍ରତିରୂପ ଲାସ୍ୟ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ କୋମଳ, ଲାବଣ୍ୟମୟ ନୃତ୍ୟ।
• •
  ରାବଣ (Rāvaṇa): ଏହି ନାମ କାନ୍ଦିବା କିମ୍ବା ଗର୍ଜନ କରିବା ଅର୍ଥର ସଂସ୍କୃତ ଧାତୁ ରୁ ରୁ ଆସିଛି। ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ ପରମ୍ପରାରେ ରାଜାଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଜଗତକୁ କମ୍ପାଇଥିବାରୁ ଶିବ ଏହି ନାମ ଦିଅନ୍ତି।
• •
  ଚନ୍ଦ୍ରହାସ (Candrahāsa): ଅକ୍ଷରଶଃ "ଚନ୍ଦ୍ରର ହସ"। ମହାକାବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଶିବ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା ଦୀପ୍ତିମୟ ଖଡ୍ଗ ଏହା।

ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ସ୍ତୋତ୍ର ଶୈବ ଭକ୍ତିର ପ୍ରିୟ ସଂଗୀତ ହୋଇ ରହିଛି:

• •
  ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ: ଭରତନାଟ୍ୟମ୍, କଥକ ଓ ଓଡ଼ିଶୀ ନର୍ତ୍ତକମାନେ ନଟରାଜଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରାୟତଃ ତାଣ୍ଡବ ପରିବେଷଣ କରନ୍ତି। ଚିଦମ୍ବରମ୍ ଓ ଖଜୁରାହୋର ଉତ୍ସବ ଏଭଳି ନିବେଦନ ପାଇଁ ସୁପରିଚିତ।
• •
  ପ୍ରଦୋଷ ସନ୍ଧ୍ୟା ପାଠ: ଭକ୍ତମାନେ ତ୍ରୟୋଦଶୀ (ତ୍ରୟୋଦଶୀ) ତିଥିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ (ପ୍ରଦୋଷ କାଳ) ଶିବ ମନ୍ଦିରରେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ତରର ଭାର ଦୂର କରୁଥିବା ବିଶ୍ୱନୃତ୍ୟକୁ ଆବାହନ କରନ୍ତି।
• •
  ଜଡ଼ତା ଓ ତମଃ ଭେଦ: ଆଧୁନିକ ଯୋଗସାଧନାରେ ମାନସିକ ଆଳସ୍ୟ ଦୂର କରିବାକୁ ଓ ସାହସ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ଏହି ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ପାଠ କରାଯାଏ।

ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ସ୍ତୋତ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏକ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ:

1. 1.ବାହୁବଳର ଅହଂକାରର ମୂର୍ଖତା: ଆମର ଧନ, ବିଦ୍ୟା କିମ୍ବା କ୍ଷମତା ଯେତେ ବିଶାଳ ହେଉନା କାହିଁକି, ନିଜ ସର୍ତ୍ତରେ ପର୍ବତ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଆମେ ତାହାର ଭାର ତଳେ ହିଁ ଚାପି ହୋଇଯାଉ।
2. 2.ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ରୂପାନ୍ତର: ଜୀବନ ଯେତେବେଳେ ଆମକୁ ଚାପ ତଳେ ଫସାଇଦିଏ, ସେତେବେଳେ ତିକ୍ତତାରେ ବୁଡ଼ିଯିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ରାବଣ ଦହନକାରୀ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସଂଗୀତକଳାରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିଥିଲେ।
3. 3.ଶିବଙ୍କ କରୁଣାର ତ୍ୱରା (ଆଶୁତୋଷ): ଅହଂକାର ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ଆସିବା କ୍ଷଣି ଆମ କାନ୍ଧରୁ ଭାର ଓହ୍ଲାଇଯାଏ।

ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଠ, ପାଠ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ସହିତ, ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ସ୍ତୋତ୍ର ପୃଷ୍ଠାରେ ଉପଲବ୍ଧ।