ଛୋଟା ଚାରଧାମ

• •
  ଏହା କ'ଣ: ଦେବଭୂମି ଗଢ଼ୱାଲ ପରିକ୍ରମା ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଚତୁର୍ଗୁଣ ପବିତ୍ର ହିମାଳୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଯେଥିରେ ଦେବୀ ଯମୁନାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ଗମ ଯମୁନୋତ୍ରୀ, ଦେବୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଅବତରଣ ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ, ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ କେଦାରନାଥ, ଏବଂ ଭଗବାନ ମହାବିଷ୍ଣୁ ବଦ୍ରୀ ବିଶାଳ ରୂପରେ ପରମ ଧ୍ୟାନ ଧାମ ବଦ୍ରୀନାଥ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
• •
  କାହିଁକି ଦର୍ଶନ / ଜପ: ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର କେଦାର ଖଣ୍ଡରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ, ଏହି ପରିକ୍ରମା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଜନ୍ମର କର୍ମଋଣ ଦୂର ହୁଏ, ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ନିମ୍ନ ଲୋକରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଚତୁର୍ବିଧ ପୁରୁଷାର୍ଥ (ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ) ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ସଂସାର, ଅର୍ଥାତ୍ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
• •
  କେବେ ଯିବେ: ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ଶୁଭ ଦିନରେ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାର ବାର୍ଷିକ ଭାବେ ଖୋଲେ, ଯାହା ପ୍ରାୟ ଏପ୍ରିଲ ଶେଷ ବା ମେ ଆରମ୍ଭରେ, ଏବଂ ଦୀପାବଳି ପରେ ଶୀଘ୍ର ବନ୍ଦ ହୁଏ: କେଦାରନାଥ ଓ ଯମୁନୋତ୍ରୀ ଭାଇ ଦୂଜରେ, ଏବଂ ବଦ୍ରୀନାଥ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ନିକଟରେ। ଉତ୍ତମ ଯାତ୍ରା ସମୟ ମେ ଓ ଜୁନ ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ଓ ଅକ୍ଟୋବର। ହିମାଳୟ ଭୂସ୍ଖଳନ ହେତୁ ଜୁଲାଇ ଓ ଅଗଷ୍ଟ ବର୍ଷା ମାସରେ ଅତ୍ୟଧିକ ସତର୍କତା ଆବଶ୍ୟକ।
• •
  କେଉଁଠାରେ: ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଭାରତର ଗଢ଼ୱାଲ ହିମାଳୟ। ଉଚ୍ଚତା ବଦ୍ରୀନାଥରେ ୩,୧୩୩ ମିଟରରୁ କେଦାରନାଥରେ ୩,୫୮୪ ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର କେନ୍ଦ୍ର ହେଲା ଋଷିକେଶ, ହରିଦ୍ୱାର ଓ ଦେରାଦୁନ।
• •
  କିପରି, ବିଧି ଓ ନିୟମ:

1. 1.ପାରମ୍ପରିକ କ୍ରମ: ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶୁଭ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କ୍ରମରେ ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା କରାଯାଏ: ଯମୁନୋତ୍ରୀ, ତା'ପରେ ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ, ତା'ପରେ କେଦାରନାଥ, ତା'ପରେ ବଦ୍ରୀନାଥ।
2. 2.ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ: ଦର୍ଶନ ପୂର୍ବରୁ ଯମୁନୋତ୍ରୀର ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁଣ୍ଡ ଓ ବଦ୍ରୀନାଥର ତପ୍ତ କୁଣ୍ଡ ପରି ପବିତ୍ର ଉଷ୍ଣ ଝରଣାରେ ଏବଂ ନଦୀ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତୁ।
3. 3.ପୋଷାକ ଓ ଆଚରଣ: ସାଧାରଣ ପାରମ୍ପରିକ ଭକ୍ତିମୟ ପୋଷାକ, ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଧୋତି ବା କୁର୍ତ୍ତା, ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ଶାଢ଼ୀ ବା ସଲୱାର। ଯାତ୍ରାର ସର୍ବତ୍ର କଠୋର ନିରାମିଷ ଓ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆଚରଣ।
4. 4.ପ୍ରମୁଖ ଅର୍ପଣ: ଯମୁନୋତ୍ରୀରେ ମଲମଲ୍ ବସ୍ତ୍ରରେ ବାନ୍ଧି ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁଣ୍ଡରେ ସିଝାଯାଇଥିବା ଚାଉଳ; ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀରେ ପିତଳ ପାତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗାଜଳ; କେଦାରନାଥରେ ଘିଅ ଓ ବିଲ୍ୱ ପତ୍ର; ଏବଂ ବଦ୍ରୀନାଥରେ ତୁଳସୀ ମାଳା, ଛୋଲା ଡାଲି ଓ କେଶର ଲେପ।

ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ପବିତ୍ର ଭୂମି, ଯାହା ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ଦେବଭୂମି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, ଏହାର ଉଚ୍ଚ ଶିଖରରେ ଭାରତବର୍ଷର ମୂଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଧମନୀଗୁଡ଼ିକ ଧାରଣ କରିଛି। ହିମାଳୟ ଚାରି ଧାମ ପରମ୍ପରାକୁ ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ପୁନର୍ଜୀବିତ ଓ ବିଧିବଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁନର୍ଜୀବନର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ପଥ ଭାବେ, ଯାହା ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ବୈଦିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ପୁରୋହିତ ବଂଶ ସ୍ଥାପିତ କଲା।

ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ, ମହାଭାରତ ଓ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତମ୍ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ଦିର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ପ୍ରକାଶର ରୂପ। ଯମୁନୋତ୍ରୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ କନ୍ୟା ଯମୁନାର ଉଦ୍ଗମ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ-ଦେବତା ଯମଙ୍କ ଭଉଣୀର ସ୍ଥାନ; ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ସାଧକକୁ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଯାତନାର ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ ସେହି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଭଗୀରଥ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଫଳରେ ମାତା ଗଙ୍ଗା ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରଣ କଲେ ଏବଂ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ଷାଠିଏ ହଜାର ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଲେ।

ରୁଦ୍ରପ୍ରୟାଗ ପର୍ବତମାଳାରେ ଆହୁରି ପୂର୍ବକୁ କେଦାରନାଥ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଠାରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧର ରକ୍ତପାତ ପାଇଁ କ୍ଷମା ଖୋଜୁଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କଠାରୁ ଲୁଚିବାକୁ ଭଗବାନ ଶିବ ଏକ ଦିବ୍ୟ ବୃଷଭ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଶିବଙ୍କ କୁବ୍ଜ ଅଂଶ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ, ଶଙ୍କୁ ଆକୃତିର ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଅନ୍ତିମରେ, ପ୍ରାଚୀନ ବଦରିକାଶ୍ରମ ବଦ୍ରୀନାଥରେ ଭଗବାନ ମହାବିଷ୍ଣୁ ନର ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ଯମଜ ରୂପରେ ନିରନ୍ତର ଗଭୀର ତପସ୍ୟାରେ ରହିଲେ, ଯେପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତମ୍ (3.4.22) ରେ ଲିପିବଦ୍ଧ। ସେ ଏକ ବଦରୀ, ବେର, ଗଛ ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପତ୍ନୀ ମାତା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଯିଏ ନିଜକୁ ସେହି ଗଛରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ତୁଷାରପାତରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।

ଛୋଟା ଚାରି ଧାମର ପବିତ୍ର ଧାରା ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସାଧୁ ବଂଶ ଦ୍ୱାରା ସଂରକ୍ଷିତ। ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ନାରଦ କୁଣ୍ଡର ଗଭୀରତାରୁ ଭଗବାନ ବଦ୍ରୀ ବିଶାଳଙ୍କ ପବିତ୍ର ଶାଳଗ୍ରାମ ବିଗ୍ରହ ଉଦ୍ଧାର କରି ଗର୍ଭଗୃହରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଏବଂ କେରଳର ନମ୍ବୂଦିରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ (ରାୱଲ) ଭାବେ ସେବା କରିବାର ପରମ୍ପରା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ସେହିପରି, କେଦାରନାଥର ପୂଜା କର୍ଣ୍ଣାଟକର ବୀରଶୈବ ଜଙ୍ଗମ ରାୱଲମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଆସୁଛି, ଯାହା ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଏକତାର ଏକ ଅମିଟ ସୂତ୍ର ବୁଣେ।

ପାଣ୍ଡବମାନେ ନିଜେ କେଦାରନାଥ ଗର୍ଭଗୃହର ମୂଳ ନିର୍ମାତା ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ, ତା'ପରେ ମନ୍ଦିର ପଛରେ ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗ ଶିଖର ଆଡ଼କୁ ଅନ୍ତିମ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ। ସ୍ୱାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦ, ସ୍ୱାମୀ ରାମ ତୀର୍ଥ ଓ ଆଦି ଗୁରୁ ଗୋରକ୍ଷନାଥ ସମେତ ଅସଂଖ୍ୟ ସନ୍ଥ ଏହି ହିମାଚ୍ଛାଦିତ ଗର୍ଭଗୃହରେ ମୌନ ସାଧନା କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅବିରାମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିର ସକ୍ରିୟ ଦ୍ୱାର ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ।

ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ, ଯାତ୍ରୀମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ପାବନ କୃପା ବନ୍ଦନା କରୁଥିବା ଚିରନ୍ତନ ଶ୍ଳୋକମାନ ପାଠ କରନ୍ତି:

ଭାବାର୍ଥ: ହେ ମାତା ଗଙ୍ଗା, ହେ ଯମୁନା, ହେ ଗୋଦାବରୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ନର୍ମଦା, ସିନ୍ଧୁ ଓ କାବେରୀ! ଆପଣଙ୍କର ଦିବ୍ୟ କୃପା ଓ ପବିତ୍ର ଉପସ୍ଥିତି ଏହି ଜଳକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଶରୀର, ମନ ଓ ଆତ୍ମାର ସମସ୍ତ ମଳ ଧୋଇ ଦିଅନ୍ତୁ।