ଚାରି ଧାମ

ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ସମଗ୍ର ଭାରତର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ଜୁଡ଼ି ଏକ ଅସାଧାରଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଦଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ସନାତନ ଧର୍ମର ଏକ ଏକକ ବୟନରେ ଗୁନ୍ଥିବା ପାଇଁ ସେ ଚାରି ଦିଗର ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଚାରି ପରମ ତୀର୍ଥ-କେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ଭଗବାନ ଦକ୍ଷିଣରେ ରାମେଶ୍ୱରମ୍ରେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ସେ ଉତ୍ତରରେ ବଦ୍ରୀନାଥରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ପୂର୍ବରେ ଜଗନ୍ନାଥ ପୁରୀରେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପଶ୍ଚିମରେ ଦ୍ୱାରକାରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି।

ଉତ୍ତରରେ, ଗଢ଼ୱାଲ ହିମାଳୟର ଉଚ୍ଚତାରେ, ବଦ୍ରୀନାଥ ଧାମ ଅଳକନନ୍ଦା ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରି ଧାମ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନର ଆସନ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ପୌରାଣିକ ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଋଷି ନର ଓ ନାରାୟଣ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ବଦରିକାଶ୍ରମ ନାମ ଦେଲା। ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଉଚ୍ଚ ହିମାଳୟର ଶୀତ ଓ ଦୁର୍ଗମତା ଯୋଗୁଁ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜା ବନ୍ଦ ରହିଲା। ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଏଠାରେ ପୂଜା ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିବାର ଶ୍ରେୟ ଦିଆଯାଏ: ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ସେ ନାରଦ କୁଣ୍ଡର ହିମଶୀତଳ ଜଳରୁ ବଦ୍ରୀ ବିଶାଳଙ୍କ କଳା ଶାଳଗ୍ରାମ ପ୍ରତିମା ଉଦ୍ଧାର କରି ଆଜିର ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହି ଧାମ ପ୍ରତିବର୍ଷ କେବଳ କିଛି ମାସ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲା ରହେ, ଏବଂ ଶୀତ ଋତୁରେ ତୁଷାରପାତରେ ଉପତ୍ୟକା ବନ୍ଦ ହେଲେ ଦ୍ୱାର ରୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

ପୂର୍ବରେ, ଓଡ଼ିଶାରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ତଟରେ, ଜଗନ୍ନାଥ ପୁରୀରେ ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥ ନିଜ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ବଳଭଦ୍ର ଓ ଭଗିନୀ ସୁଭଦ୍ରା ସହିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତିନିଜଣ ପଥର କିମ୍ବା ଧାତୁର ନୁହେଁ, କାଠରେ ନିର୍ମିତ। ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରା ଏହି ବିଗ୍ରହମାନଙ୍କର ସରଳ, ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପକୁ ଏକ ରହସ୍ୟମୟ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ କାହାଣୀ ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଏ। ସେ ଏହି ସର୍ତ୍ତରେ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ଯେ କେହି ତାଙ୍କୁ ବିଚଳିତ ନ କରିବେ, କିନ୍ତୁ ହାତ ଓ ଆଖି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ସେ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପକୁ ତ୍ରୁଟି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହି ସଙ୍କେତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ଯେ ଈଶ୍ୱର କୌଣସି ଏକକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିରୂପଠାରୁ ଅଧିକ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ରଥଯାତ୍ରା ଉତ୍ସବରେ, ତିନି ବିଗ୍ରହଙ୍କୁ ବିଶାଳ କାଠ ରଥରେ ପୁରୀର ଗଳିରେ ବୁଲାଯାଏ। ମନ୍ଦିରର ମହାପ୍ରସାଦ, ଯାହା ଖୋଲା ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଏକ ଉପରେ ଅନ୍ୟ ରଖାଯାଇଥିବା ମାଟି ହାଣ୍ଡିରେ ରନ୍ଧା ହୁଏ, ଜାତି ବା ପୃଷ୍ଠଭୂମି ନିର୍ବିଶେଷରେ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବଣ୍ଟାଯାଏ।

ପଶ୍ଚିମରେ, ଗୁଜରାଟ ତଟରେ, ମଥୁରା ଛାଡ଼ିବା ପରେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ନିଜ ରାଜଧାନୀ ଭାବେ ଦ୍ୱାରକା ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ସେ ସମୁଦ୍ରରୁ ଭୂମି ଉଦ୍ଧାର କରି ଏକ ନଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ, ଯାହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ମହାନ ବୈଭବ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ନଗର ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରେ। ମହାଭାରତର ମୌଷଳ ପର୍ବ ୧୬ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମର୍ତ୍ତ୍ୟଲୋକ ତ୍ୟାଗର ଅଳ୍ପ ପରେ ଦ୍ୱାରକା ସମୁଦ୍ରରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହେଲା। ବର୍ତ୍ତମାନର ତଟୀୟ ନଗର ଓ ଏହାର ଦ୍ୱାରକାଧୀଶ ମନ୍ଦିର ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତି ପାଇଁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ସ୍ଥାୟୀ କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇ ରହିଛି। ଆଧୁନିକ ତଟ ନିକଟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ପୁରାତାତ୍ତ୍ୱିକ ସର୍ବେକ୍ଷଣରେ ଜଳମଗ୍ନ ସଂରଚନା ମିଳିଛି, ଯାହାକୁ ଗବେଷକମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ନଗର ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଭୂମି ଓ ସାଗର ସହ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ସଙ୍ଗତି ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଦକ୍ଷିଣରେ, ଭାରତୀୟ ମୂଳଭୂମିକୁ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ସହ ଯୋଡ଼ୁଥିବା ଏକ ଦ୍ୱୀପରେ, ରାମେଶ୍ୱରମ୍ ଚାରି ଧାମ ମଧ୍ୟରୁ ଏକମାତ୍ର ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ। ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଲଙ୍କାରେ ରାବଣଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ପରେ ଭଗବାନ ରାମ ସେହି ହତ୍ୟାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ, କାରଣ ରାବଣ ନିଜେ ଜଣେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ। ରାମ ହନୁମାନଙ୍କୁ କୈଳାସ ପର୍ବତରୁ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଆଣିବାକୁ ପଠାଇଲେ। ହନୁମାନ ବିଳମ୍ବ କରିବାରୁ, କୁହାଯାଏ ଯେ ମାତା ସୀତା ପୂଜାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପାଇଁ ତଟର ବାଲିରୁ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଗଠନ କଲେ। ଏହି ବାଲୁକା ଲିଙ୍ଗ, ରାମଲିଙ୍ଗମ୍, ରାମନାଥସ୍ୱାମୀ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରଧାନ ବିଗ୍ରହ, ଏବଂ ହନୁମାନ ଶେଷରେ ଆଣିଥିବା ଲିଙ୍ଗ ତା ପାଖରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ବିଶ୍ୱଲିଙ୍ଗମ୍ ରୂପେ ପୂଜିତ ହୁଏ।

ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଚାରି ଧାମ ସହିତ ଚାରି ପ୍ରମୁଖ ମଠ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଚାରି ବେଦର ସଂରକ୍ଷଣର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ:

• •
  ଜ୍ୟୋତିର୍ମଠ (ଉତ୍ତର, ବଦ୍ରୀନାଥ) — ଅଥର୍ବବେଦ
• •
  ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ମଠ (ପୂର୍ବ, ପୁରୀ) — ଋଗ୍ବେଦ
• •
  ଶାରଦା ପୀଠ (ପଶ୍ଚିମ, ଦ୍ୱାରକା) — ସାମବେଦ
• •
  ଶୃଙ୍ଗେରୀ ପୀଠ (ଦକ୍ଷିଣ, ରାମେଶ୍ୱରମ/ଶୃଙ୍ଗେରୀ) — ଯଜୁର୍ବେଦ

ଯଦିଓ ହଜାର ହଜାର କିଲୋମିଟର ସମତଳ, ତଟ ଓ ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ, ଚାରି ଧାମର ଯାତ୍ରା ଏକ ଏକକ ଯାତ୍ରା ଭାବେ କରାଯାଏ। ଯାତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଅନେକ ସପ୍ତାହ ଧରି ଦେଶର ସମସ୍ତ ଲମ୍ବ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏହି ପରିକ୍ରମା ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାମ ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରେ: ବଦ୍ରୀନାଥର ପାତଳା ବାୟୁ ଓ ଶୀତ, ପୁରୀର ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଭିଡ଼ ଓ ତାପ, ଦ୍ୱାରକାର ଦୀର୍ଘ ମରୁ ପଥ, ରାମେଶ୍ୱରମର ସମୁଦ୍ର ପାରଗମନ। ଏହିପରି ପୂରା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କୌଣସି ଏକ ଗନ୍ତବ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଉପମହାଦେଶର ଭୂଗୋଳର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଅନୁଭୂତି ହୋଇଯାଏ। ଚାରିଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଯାତ୍ରୀର ସାଂସାରିକ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଶିଥିଳ କରେ ଏବଂ ମନକୁ ମୋକ୍ଷ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଚକ୍ରରୁ ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଭଗବାନ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପ୍ରତି ପରମ ଭକ୍ତିର ମଧୁର ପ୍ରାର୍ଥନା:

ଅଚ୍ୟୁତ, କେଶବ, ରାମ ଓ ନାରାୟଣ, କୃଷ୍ଣ, ଦାମୋଦର, ବାସୁଦେବ, ହରି, ଶ୍ରୀଧର, ମାଧବ, ଗୋପିକାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଜାନକୀଙ୍କ ନାୟକ ଓ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମୁଁ ଭଜନା କରେ।