चार धाम

इ.स. आठव्या शतकात आदि शंकराचार्यांनी संपूर्ण भारतभर अलौकिक आध्यात्मिक पदयात्रा केली. विविध प्रदेश, संस्कृती आणि परंपरा सनातन धर्माच्या एकाच वस्त्रात विणण्यासाठी त्यांनी चार दिशांना अनुरूप अशी चार सर्वोच्च तीर्थक्षेत्रे प्रतिष्ठापित केली.

परंपरेनुसार भगवान दक्षिणेस रामेश्वरम येथे पवित्र स्नान करतात, उत्तरेस बद्रीनाथ येथे ध्यान करतात, पूर्वेस जगन्नाथ पुरी येथे भोजन घेतात आणि पश्चिमेस द्वारका येथे विश्रांती घेतात, असे मानले जाते.

उत्तरेस, गढवाल हिमालयाच्या उंचीवर, अलकनंदा नदीच्या काठी वसलेले बद्रीनाथ धाम चार धामांमध्ये ध्यानाचे आसन म्हणून प्रतिष्ठित आहे. नर आणि नारायण ऋषींनी याच ठिकाणी तपश्चर्या केली, अशी पौराणिक परंपरा आहे; त्यामुळे या प्रदेशाला बदरिकाश्रम हे प्राचीन नाव मिळाले. शतकानुशतके उंच हिमालयातील थंडी व दुर्गमतेमुळे मंदिरातील पूजा खंडित झाली. येथील उपासना पुन्हा सुरू करण्याचे श्रेय आदि शंकराचार्यांना दिले जाते. नारद कुंडाच्या हिमशीतल जलातून बद्री विशालाची काळ्या शाळग्रामाची मूर्ती त्यांनी बाहेर काढून आजच्या मंदिरात प्रतिष्ठापित केली, अशी परंपरा सांगते. हे धाम वर्षातील काही महिनेच यात्रेकरूंसाठी खुले असते; हिवाळ्यात बर्फवृष्टीने खोरे बंद होते तेव्हा दरवाजे बंद केले जातात.

पूर्वेस, ओडिशातील बंगालच्या उपसागराच्या किनाऱ्यावर, जगन्नाथ पुरी येथे भगवान जगन्नाथ आपले थोरले बंधू बलभद्र आणि भगिनी सुभद्रा यांच्यासह प्रतिष्ठित आहेत. तिघेही दगड किंवा धातूऐवजी लाकडापासून घडवलेले आहेत. भक्तिपरंपरा या देवतांचे साधे, अपूर्ण स्वरूप एका रहस्यमय शिल्पकाराच्या कथेद्वारे स्पष्ट करते. कोणीही त्याला व्यत्यय आणणार नाही या अटीवर त्याने मूर्ती घडवण्यास सुरुवात केली; परंतु हात आणि डोळे पूर्ण होण्यापूर्वीच त्याला अडथळा आला. या अपूर्ण स्वरूपाकडे दोष म्हणून नव्हे, तर ईश्वर कोणत्याही एका पूर्ण प्रतिमेपलीकडे आहे, या संकेताच्या रूपात पाहिले जाते. दरवर्षी रथयात्रा उत्सवात तिन्ही विग्रहांना प्रचंड लाकडी रथांवरून पुरीच्या रस्त्यांवरून मिरवले जाते. मंदिराचा महाप्रसाद उघड्या आगीवर एकावर एक रचलेल्या मातीच्या मडक्यांत शिजवला जातो आणि जात किंवा पार्श्वभूमीचा भेदभाव न करता यात्रेकरूंना वाटला जातो.

पश्चिमेस, गुजरातच्या किनाऱ्यावर, मथुरा सोडल्यानंतर भगवान श्रीकृष्णांनी द्वारका ही आपली राजधानी म्हणून वसवली. समुद्रातून भूमी परत मिळवून त्यांनी एक असे नगर स्थापन केले, ज्याचे स्मरण शास्त्रे महान वैभव आणि समृद्धीचे नगर म्हणून करतात. श्रीकृष्णांनी मर्त्यलोक सोडल्यानंतर लगेचच द्वारका समुद्रात बुडाली, हे महाभारतातील मौसल पर्व 16 मध्ये वर्णन केले आहे. आजचे किनारी गाव आणि त्याचे द्वारकाधीश मंदिर हे त्यांच्या स्मरणार्थ यात्रेचे चिरंतन केंद्र आहे. आधुनिक किनाऱ्याजवळील सागरी पुरातत्त्वीय सर्वेक्षणांत पाण्याखालील रचना आढळल्या आहेत, ज्यांचा संबंध संशोधक प्राचीन नगराशी जोडतात. यामुळे प्राचीन वृत्तांताला आजची भूमी आणि समुद्र यांच्याशी एक विस्मयकारक सुसंवाद लाभतो.

दक्षिणेस, भारताच्या मुख्य भूभागाला श्रीलंकेशी जोडणाऱ्या एका बेटावर रामेश्वरम विशेषत्वाने उभे आहे. चार धामांपैकी विष्णूऐवजी भगवान शिवांना समर्पित असलेले हे एकमेव धाम आहे. लंकेत रावणाचा पराभव केल्यानंतर, त्या वधाचे प्रायश्चित्त म्हणून, रावण स्वतः विद्वान ब्राह्मण असल्याने, भगवान श्रीरामांनी येथे शिवांची पूजा करण्याची इच्छा केली, अशी मंदिर परंपरा सांगते. कैलास पर्वतावरून एक लिंग आणण्यासाठी श्रीरामांनी हनुमंतांना पाठवले. हनुमंतांना विलंब झाला तेव्हा ठरलेल्या पूजेच्या वेळेसाठी सीतामातेने किनाऱ्यावरील वाळूपासून एक लिंग घडवले, असे सांगितले जाते. हे वाळूचे लिंग, रामलिंग, हे रामनाथस्वामी मंदिराचे मुख्य दैवत आहे. हनुमंतांनी अखेर आणलेले लिंग त्याच्या शेजारी प्रतिष्ठापित केले असून ते विश्वलिंग म्हणून पूजले जाते.

चार धामांपैकी प्रत्येकाशी एक विशिष्ट मठ (मठ) आणि एक पावन वेद जोडलेला आहे, जेणेकरून कालातीत आध्यात्मिक ज्ञान जपले जाईल:

• •
  ज्योतिर्मठ (उत्तर, बद्रीनाथ) — अथर्ववेद.
• •
  गोवर्धन मठ (पूर्व, पुरी) — ऋग्वेद.
• •
  शारदा पीठ (पश्चिम, द्वारका) — सामवेद.
• •
  शृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण, शृंगेरी/रामेश्वरम) — यजुर्वेद.

हजारो किलोमीटरचे मैदान, किनारे आणि पर्वत यांनी विभक्त असूनही, चार धामांची यात्रा भाविक एकाच प्रवासाप्रमाणे करतात. देशाची लांबी ओलांडून, अनेकदा अनेक आठवडे घेऊन ते ही प्रदक्षिणा पूर्ण करतात. प्रत्येक धाम प्रवाशाची वेगळ्या प्रकारे परीक्षा घेतो: बद्रीनाथची विरळ हवा आणि थंडी, पुरीची गर्दी आणि उन्हाळ्याची उष्णता, द्वारकेकडील लांब वाळवंटी रस्ते, रामेश्वरमधील सागरी प्रवास. एकूण यात्रा एका गंतव्यापेक्षा उपखंडाच्या भूगोलाचा जिवंत अनुभव बनते. चारही पूर्ण करणे, यात्रेकरूची सांसारिक आसक्ती सैल करून मन मोक्षासाठी, म्हणजे जन्ममृत्यूच्या चक्रातून अंतिम मुक्तीसाठी तयार करते, असे परंपरेने मानले जाते.

भगवान विष्णूंप्रती परम भक्तीची गोड प्रार्थना: