सप्त पुरी

सनातन धर्म सात प्राचीन नगरींना सप्त पुरी म्हणून पूज्य मानतो; ही पवित्र केंद्रे आहेत जेथे अवतारांनी अवतार घेतला, महान ऋषींनी तपश्चर्या केली, आणि दैवी कृपेने कर्मिक बंधने विरघळतात, असे मानले जाते.

गरुड पुराणाचा (अध्याय १६, श्लोक ११४) या सात नगरींची नावे देतो आणि घोषित करतो की तेथे भक्तिभावाने स्नान, ध्यान आणि निवास केल्याने साधक शुद्ध होतो आणि जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्तीकडे वाटचाल करतो.

अयोध्या, सरयूच्या तीरावर, वाल्मीकी रामायणात राजा दशरथांची राजधानी आणि भगवान श्रीरामांचे जन्मस्थान म्हणून पूज्य आहे. तिचे नाव "अजेय" असा अर्थ देते; यात्रेकरू तिच्या नदीकाठच्या घाटांवर स्नान करतात, राम जन्मभूमीचे दर्शन घेतात, आणि आदर्श शासन असलेल्या रामराज्याशी जोडल्या गेलेल्या नगराची प्रदक्षिणा करतात.

मथुरा, यमुनेच्या तीरावर, भागवत पुराणात भगवान श्रीकृष्णांचे जन्मस्थान म्हणून गौरवली आहे; कंस राजाच्या कारागृहात जन्म घेतल्यानंतर त्यांना नदी ओलांडून गोकुळात नेण्यात आले. तिची मंदिरे आणि जवळचे वृंदावन अरण्य श्रीकृष्णांच्या बाललीलांची स्मृती जपतात, आणि यात्रेकरू त्यांच्या तरुणपणाशी जोडलेल्या ब्रज प्रदेशातून चालतात.

हरिद्वार, जिथे गंगा प्रथम हिमालयातून मैदानात उतरते, ते गंगाद्वार, म्हणजे गंगेचे द्वार, म्हणून ओळखले जाते. तिचा सर्वात पवित्र घाट हर की पौडी भगवान विष्णूंच्या पावलांच्या ठशाशी परंपरेने जोडलेला आहे, आणि हे नगर कुंभमेळ्याच्या चार स्थळांपैकी एक आहे; येथे नदीकाठी मेळा भरतो.

काशी, ज्याला वाराणसी असेही म्हणतात, गंगेवर वसलेले असून ते स्वतः भगवान शिवांचे निवासस्थान मानले जाते. काशी विश्वनाथ मंदिरात बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक (भगवान शिवाचे तेजस्तंभ रूपातील स्वयंप्रकट लिंग) विराजमान आहे. परंपरेनुसार नगराच्या हद्दीत मरण पावणाऱ्या प्रत्येक जीवाच्या कानात शिव तारक मंत्र सांगतात, आणि त्याचे पूर्वकर्म कोणतेही असले तरी मुक्ती देतात.

कांचीपुरम, तमिळनाडूतील वेगवती नदीवर, सहस्र मंदिरांचे नगर म्हणून ओळखले जाते आणि भक्तीच्या तीनही प्रमुख प्रवाहांशी संबंधित असलेल्या दुर्मिळ तीर्थांपैकी एक आहे: शैव एकांबरेश्वर मंदिर, शाक्त कामाक्षी अम्मन मंदिर आणि वैष्णव वरदराज पेरुमाळ मंदिर, ही सर्व एकाच नगरात उभी आहेत.

उज्जैन, पुराणांत अवंतिका म्हणून ओळखले जाणारे, शिप्रा नदीवर वसलेले असून येथे महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग आहे; बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी हे एकमेव दक्षिणाभिमुख आहे. प्राचीन भारतीय खगोलशास्त्रज्ञांनी उज्जैनला कालगणनेसाठी संदर्भ-मध्यवर्ती रेखा मानले होते, आणि येथे दर बारा वर्षांनी शिप्रेच्या तीरावर कुंभमेळा भरतो.

द्वारका, गुजरातच्या किनाऱ्यावर, जेथे गोमती नदी अरबी समुद्राला मिळते, मथुरा सोडल्यानंतर भगवान श्रीकृष्णांनी वसवलेली राजधानी होती. द्वारकाधीश मंदिर त्यांना या नगराचे राजा म्हणून सन्मानित करते, आणि किनाऱ्यावरील सागरी पुरातत्त्वीय सर्वेक्षणांनी संशोधकांना प्राचीन वस्तीशी जोडलेल्या पाण्याखालील रचना शोधल्या आहेत.

सप्त पुरीची यात्रा प्रदेश आणि परंपरांना जोडणारे सुसंवादी आध्यात्मिक शहाणपण जोपासते:

• •
  ती उत्तर आणि दक्षिण आध्यात्मिक परंपरांना एका यात्रा-भूगोलात जोडते, कारण सात पैकी सहा नगरे उत्तर आणि मध्य भारतात आहेत, तर कांचीपुरम दक्षिणेचे प्रतिनिधित्व करते.
• •
  ती अयोध्या, मथुरा आणि द्वारका येथे विष्णूंची, काशी आणि उज्जैन येथे शिवाची, कांचीपुरम येथे शक्तीची, आणि हरिद्वार येथे स्वतः पवित्र नद्यांची भक्ती एकत्र आणते.
• •
  ती प्रत्येक नगरीत सामायिक असलेल्या पवित्र नदीघाटांवर नैतिक जीवन, निःस्वार्थ दान आणि ध्यानाला प्रोत्साहन देते.

गरुड पुराणातून घेतलेला आणि संपूर्ण भारतात दररोज म्हटला जाणारा पारंपरिक संस्कृत श्लोक:

Ayodhyā Mathurā Māyā Kāśī Kāñcī hyavantikā ।

Purī Dvāravatī caiva saptaitā mokṣadāyikāḥ ॥

अनुवाद: अयोध्या, मथुरा, माया (हरिद्वार), काशी (वाराणसी), काञ्ची (कांचीपुरम), आणि अवंतिका (उज्जैन), तसेच पुरी द्वारावती (द्वारका) — या सात मोक्ष देतात.