काशी पंचक्रोशी यात्रा

• •
  हे काय आहे: सुमारे ५० मैल (८० किलोमीटर) लांबीची आदिकालीन पवित्र प्रदक्षिणा, किंवा परिक्रमा, जी काशीच्या पवित्र क्षेत्राच्या, अविमुक्त क्षेत्राच्या, बाह्य विश्वमर्यादेचा मागोवा घेते. स्कंद पुराणात वर्णिलेली ही प्रदक्षिणा भगवान शिवाच्या त्रिशूळावर तोललेल्या संपूर्ण प्रकट विश्वाची प्रदक्षिणा केल्याइतकी मानली जाते.
• •
  का दर्शन / पाठ: शास्त्रांतील फलश्रुती सांगते की पंचक्रोशी यात्रा पूर्ण केल्याने असंख्य जन्मांचे संचित कर्म भस्म होते, जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती मिळते आणि भगवान शिवाच्या शिवलोकी स्थान प्राप्त होते.
• •
  केव्हा भेट द्यावी: सर्वाधिक पुण्यकारक काळ अधिक मास, ज्याला मलमास किंवा पुरुषोत्तम मास असेही म्हणतात, हा आहे. इतर अत्यंत शुभ काळांमध्ये ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमधील कार्तिक मास, फेब्रुवारी किंवा मार्चमधील महाशिवरात्री आणि वैशाख शुक्ल एकादशीचा काळ यांचा समावेश होतो.
• •
  कुठे: वाराणसी, उत्तर प्रदेश, भारत. पवित्र गंगा आणि वरुणा नद्यांनी वेढलेल्या या परिक्रमेची सुरुवात आणि समाप्ती सर्वोच्च अंत्यसंस्कार-भूमी आणि स्नानस्थळ, पवित्र मणिकर्णिका घाटावर होते.
• •
  कसे (विधी आणि नियम):
• •
  संकल्प: पहिल्या दिवशी मणिकर्णिका घाटावर पवित्र स्नान करून काशी विश्वनाथ, ढुंढीराज गणेश आणि माता अन्नपूर्णा यांच्या साक्षीने संकल्प घ्या.
• •
  अनवाणी यात्रा: पारंपरिकरीत्या पदयात्रा म्हणून, वाहनाच्या मदतीशिवाय अनवाणी चालावे; ब्रह्मचर्य काटेकोरपणे पाळावे आणि मौन राखावे किंवा सतत 'ॐ नमः शिवाय' चा जप करावा.
• •
  पाच पवित्र मुक्काम, ज्यांना पडाव म्हणतात, आणि तेथे धर्मशाळा असतात:

1. 1.कर्दमेश्वर, सुमारे १५ किलोमीटर: ऋषी कर्दम यांची प्राचीन तपोभूमी.
2. 2.भीमचंडी, सुमारे १८ किलोमीटर: रक्षणकर्त्या शक्ती भीमचंडी देवीचे स्थान.
3. 3.रामेश्वर, सुमारे २२ किलोमीटर: वरुणा नदीच्या तीरावर, जेथे परंपरेनुसार श्रीरामांनी शिवलिंगाची स्थापना केली.
4. 4.शिवपूर, सुमारे १७ किलोमीटर: पाच पांडव लिंगे.
5. 5.कपिलधारा, सुमारे १० किलोमीटर: ऋषी कपिल यांचे तीर्थ, पितृतर्पणासाठी पवित्र स्थान.

• •
  पूर्णाहुती (अंतिम, परिपूर्तीची अग्नि-आहुती): पाचव्या किंवा सहाव्या दिवशी मणिकर्णिका घाटावर परत येऊन लवंगा आणि पवित्र मिठाई किंवा जवाचे दाणे अर्पण करा, अंतिम स्नान करा आणि भगवान विश्वनाथ तसेच दैवी साक्षी गणेश, साक्षी विनायक, यांचा आशीर्वाद घ्या.

स्कंद पुराणाच्या काशी खंडानुसार, ज्याच्या शंभराव्या अध्यायातील ७६ ते ९५ श्लोक ही यात्रा गौरवतात, काशी म्हणजे विश्वनाथ मंदिराभोवती पाच क्रोशांच्या त्रिज्येचे वर्तुळाकार मंडल आहे. जेव्हा महाप्रलयाच्या जलात विश्व विलीन होते, तेव्हा हे पारमार्थिक नगर भगवान शिवाच्या त्रिशूळाच्या तीन टोकांवर तरंगत राहते. या पवित्र परिघात, मध्यभागापासून सुमारे दहा मैल अंतरावरील पाच क्रोशांची बाह्य विश्वत्रिज्या हे पंचक्रोश क्षेत्र नावाचे दैवी मंडल बनवते; त्याभोवतीची परिक्रमा सुमारे पंचवीस क्रोश, म्हणजे ५० मैल, व्यापते. या पवित्र वर्तुळात धुळीचा एकही कण दैवी चैतन्यापासून रिकामा नाही, असे भगवान शिवांनी स्वतः घोषित केले. प्रत्येक दगड शिवलिंग आहे, प्रत्येक कुंड अमृताचे आहे, आणि आदराने टाकलेले प्रत्येक पाऊल अश्वमेध यज्ञाच्या पुण्याइतके आहे.

युगानुयुगांच्या परंपरेनुसार पंचक्रोशी यात्रेची प्राचीनता मोजली जाते. सांगितले जाते की लंकेतील युद्धात घडलेल्या ब्रह्महत्या दोषातून मुक्त होण्यासाठी भगवान श्रीरामचंद्र, लक्ष्मण आणि माता सीता यांच्यासह ही प्रदक्षिणा करत होते. त्यांनी पवित्र वरुणा नदीच्या तीरावर रामेश्वर शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना केली. त्याचप्रमाणे वनवासाच्या काळात पाच पांडव बंधू महर्षी व्यासांच्या मार्गदर्शनाखाली ही परिक्रमा करत असल्याचे स्मरले जाते. त्यांनी शिवपूर येथे पाच शिवलिंगे स्थापन केली आणि शिवाची कृपा व धर्मनिष्ठ राहण्याचे बल मागितले.

ही यात्रा केवळ भौगोलिक प्रवास नाही. या सीमेची प्रदक्षिणा करताना यात्रेकरू अविमुक्ताच्या, म्हणजे ज्या पवित्र क्षेत्राचा भगवान शिव कधीही त्याग करत नाहीत असे मानले जाते, त्याच्या संरक्षक परिघाच्या बाजूने चालतात आणि संकल्प पूर्ण करून आरंभबिंदूकडे परत येतात.

पंचक्रोशी मार्गाची पवित्र धूळ भारतातील महान ऋषी, आचार्य आणि श्रेष्ठ भक्त यांच्या पावलांनी पावन झाली आहे:

• •
  जगद्गुरु आदि शंकराचार्य (इ.स. आठवे शतक): परंपरा या महान आचार्यांचा काशीशी संबंध जोडते, जिथे त्यांनी आत्म्याचे अद्वैत तत्त्व, म्हणजे आत्मन, शिकवले.
• •
  गोस्वामी तुलसीदास (इ.स. सोळावे शतक): या संत-कवीने काशीत वास्तव्य करून रचना केली, आणि भक्तीपरंपरा त्यांना तिच्या पवित्र जलाच्या तीरावर ध्यानमग्न असल्याचे स्मरते.
• •
  चैतन्य महाप्रभू (इ.स. सोळावे शतक): दैवी प्रेमाच्या उन्मादात त्यांनी काशीला भेट दिली आणि तिच्या रस्त्यांना हरिनाम संकीर्तनाने भरून टाकले.
• •
  नाटोरच्या राणी भवानी (इ.स. अठरावे शतक): काशीच्या निष्ठावान आश्रयदात्या, ज्यांनी यात्रेकरूंना आश्रय देणारी मंदिरे, कुंडे आणि धर्मशाळा बांधल्याचे स्मरले जाते.

स्कंद पुराणातील काशी खंडातून, पवित्र विश्वमर्यादेत प्रवेश करताना यात्रेकरू हा पारंपरिक ध्यान श्लोक म्हणतात:

"जे पुण्यात्मे मुक्तीच्या इच्छेने पंचक्रोशी परिक्रमा करून या क्षेत्रात प्रवेश करतात, त्यांच्या पवित्र चरणकमलांच्या स्पर्शाने ही धरित्रीच पावन होते."