काशी-पञ्चक्रोशी-परिक्रमा
अविमुक्तक्षेत्रस्य पञ्चाशन्क्रोशपरिमितं नित्यं पावनं प्रदक्षिणम्
स्कन्दपुराणोक्त-काशीखण्डानुसारं वाराणस्याः पञ्चाशन्क्रोशपरिमितं पञ्चदिनात्मकं पवित्रं प्रदक्षिणमेव काशी-पञ्चक्रोशी-यात्रा वर्तते। कर्दमेश्वरादि-पञ्चपुण्यधामसु विश्राम्य साक्षात् शिवस्वरूपस्य अविमुक्तक्षेत्रस्य प्रदक्षिणया मोक्षः सिध्यति।
संक्षिप्त-दर्शन-मार्गदर्शिका
- •इदं किम्: अविमुक्त-वाराणसी-क्षेत्रस्य पञ्चाशन्क्रोशपरिमितं (प्रायः ८० कि.मी.) सनातनं पावनं प्रदक्षिणम्। स्कन्दपुराणानुसारम् अस्य परिभ्रमणं साक्षात् त्रिशूलधारिणः शिवस्य ब्रह्माण्डप्रदक्षिणतुल्यं भवति।
- •फलश्रुतिः: पञ्चक्रोशी-परिक्रमणेन जन्म-जन्मान्तरोपाजितानां सञ्चितपापानां क्षयो भवति, शिवलोकावाप्तिः साक्षात् मोक्षश्च सिध्यति।
- •कदा गमनीयम्: मलमासे (अधिकमासे/पुरुषोत्तममासे) अस्याः यात्रायाः महाफलम्। कार्तिकमासे, महाशिवरात्रौ, वैशाख-शुक्लैकादश्यां च विशेषेण क्रियते।
- •कुत्र: भारतस्य उत्तरप्रदेषराज्ये वाराणसी-मण्डले, मणिकर्णिका-घट्टादारभ्य मणिकर्णिकायामेव समापनम्।
- •विधिः नियमाश्च:
- •मणिकर्णिकायां सङ्कल्पस्नानं कृत्वा श्रीविश्वनाथ-ढुंढिराजगणेश-अन्नपूर्णाभ्यः अनुज्ञां गृह्णीयात्।
- •पादत्राणं विना मौनेन 'ॐ नमः शिवाय' मन्त्रजपं कुर्वन् पदयात्रां कुर्यात्।
- •पञ्च-रात्रिनिवासाः: कर्दमेश्वरः, भीमचण्डी, रामेश्वरः, शिवपुरं, कपिलधारा च।
- •समापने मणिकर्णिकायां पुनः स्नानं, यव-समर्पणं, साक्षीविनायकदर्शनं च कर्तव्यम्।
पौराणिकोत्पत्तिः शास्त्रपरम्परा च
स्कन्दपुराणान्तर्गत-काशीखण्डस्य वर्णनानुसारं यदा महाप्रलये सम्पूर्णं जगत् जलमग्नं भवति, तदा देवाधिदेवः शङ्करः स्वाविमुक्तक्षेत्रं त्रिशूलाग्रे संस्थाप्य रक्षति। अस्य क्षेत्रस्य पञ्चक्रोशव्यापिन्याः सीमायाः प्रदक्षिणं पञ्चक्रोशी-यात्रा इति निगद्यते। अत्रत्यः सर्वोऽपि पाषाणः साक्षात् सदाशिवलिङ्गस्वरूपः वर्तते।
त्रेतायुगे मर्यादापुरुषोत्तमेन श्रीरामेण जानकीलक्ष्मणसहितेन ब्रह्महत्यादोषनिवृत्तये इयं यात्रा समाचरिता तथा वरुणातटे रामेश्वरलिङ्गं प्रतिष्ठापितम्। द्वापरेऽपि महर्षिव्यासस्याज्ञया पञ्चपाण्डवैः शिवपुरे पञ्चलिङ्गानि संस्थाप्य इयं यात्रा कृता।
प्रमुखतीर्थानि मन्दिराणि च
सिद्धाः योगिनः ऐतिहासिकी च परम्परा
- •श्रीमदाद्यशङ्कराचार्याः: काशीक्षेत्रस्य अद्वैतभावं प्रकाशयन्तः एतां परिक्रमाम् अकुर्वन्।
- •गोस्वामितुलसीदासवर्याः: रामेश्वर-कपिलधाराक्षेत्रेषु स्थित्वा श्रीरामचरितमानसस्य चिन्तनं कृतवन्तः।
- •श्रीमन्महाप्रभुचैतन्यदेवाः: प्रेमभक्तिभावेन कर्दमेश्वरप्राङ्गणे हरिनामसङ्कीर्तनम् अकुर्वन्।
पावनस्तोत्रं श्लोकश्च
पञ्चक्रोशी-परिक्रान्त्या ये विशन्ति विमुक्तये ।
तेषां पादाम्बुज-स्पर्शैः पुनीतेयं वसुंधरा ॥
"मुक्तिमिच्छन्तः ये भक्ताः पञ्चक्रोशीपरिक्रमायां प्रविशन्ति, तेषां पादपद्मस्पर्शमात्रेण इयं पृथ्वी पवित्रा भवति।"
ज्ञातव्य-विशेषः
The five night halts of the yatra, Kardameshwar, Bhimchandi, Rameshwar, Shivpur and Kapildhara, mark the sacred boundary of Kashi that pilgrims walk barefoot.
The Kardameshwar Temple, the first night halt, is a stone shrine of the early medieval period beside the Bindu Sarovar associated with Kardama Rishi.
At Kapildhara (the final halt), pilgrims offer grains of barley ('Jau') into the sacred pool, symbolizing the surrendering and burning of all residual karmic seeds before Lord Shiva.
A pilgrimage is deemed spiritually incomplete until the devotee presents themselves before 'Sakshi Vinayaka' near the Vishwanath Temple, who serves as the divine cosmic notary verifying the yatra.
Shiva
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता