ब्रज चौऱ्यांशी कोस यात्रा

• •
  ही यात्रा काय आहे: श्रीकृष्णाचे बालपण आणि तारुण्य ज्या भूमीत गेले, त्या ब्रजमंडलाभोवती केली जाणारी भव्य पायी यात्रा. ती सुमारे 84 कोस, म्हणजेच विविध गणनांनुसार सुमारे 250 ते 300 किलोमीटर, इतकी असून मथुरा, वृंदावन, गोवर्धन, राधाकुंड, बरसाना, नंदगाव आणि गोकुळ यांमधून जाते.
• •
  दर्शन किंवा जप का करावा: श्री राधा आणि कृष्ण यांच्या प्रेमात अधिक खोलवर रमण्यासाठी भक्त ही यात्रा करतात. ब्रज परंपरेनुसार ही परिक्रमा एकाच प्रवासात अनेक तीर्थांचे पुण्य एकत्र आणते, आणि ब्रजभूमीवरचे प्रत्येक पाऊल हीच उपासना आहे.
• •
  कधी भेट द्यावी: कार्तिक महिना, म्हणजे ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबर, आणि भाद्रपद महिना, जन्माष्टमी व राधाष्टमीच्या सुमारास, विशेष प्रिय मानले जातात. दर तीन वर्षांनी येणाऱ्या पुरुषोत्तम मास किंवा अधिक मासातही यात्रेकरू चालतात.
• •
  कुठे: उत्तर प्रदेशातील मथुरेभोवतीचा ब्रज प्रदेश, जो राजस्थान आणि हरियाणापर्यंत पसरलेला आहे. सामान्यतः मथुरा आणि वृंदावन ही सुरुवातीची ठिकाणे असतात.
• •
  कसे:
• •
  प्रकृती साथ देईल तितके साध्या पादत्राणांसह किंवा अनवाणी चाला, आणि राधा व कृष्ण यांची पवित्र नावे ओठांवर ठेवा.
• •
  सात्त्विक नियम पाळा, सत्य बोला आणि मादक पदार्थांपासून दूर राहा.
• •
  दर्शनापूर्वी मानसी गंगा आणि राधाकुंडासारख्या पवित्र कुंडांमध्ये स्नान करा.
• •
  कपाळाला ब्रजरज लावा, गायींची सेवा करा आणि नम्रतेने चाला.

ब्रजमंडल ही ती भूमी आहे जिथे भगवान श्रीकृष्णांनी आपले बालपण आणि तारुण्य घालवले. मथुरेतील त्यांचा जन्म, गोकुळ व नंदगावातील बालपण, गोवर्धन पर्वत उचलणे आणि वृंदावनातील रासनृत्य, ही सर्व भागवत पुराणाच्या दहाव्या स्कंधात स्मरली जातात. ही भूमी श्रीकृष्णाच्या दिव्य धामाइतकीच पवित्र मानली जाते.

भागवत पुराण 10.14.32 मधील श्रीकृष्णाप्रती ब्रह्मदेवांची प्रार्थना ब्रजवासींना अत्यंत भाग्यवान म्हणून गौरवते, कारण त्यांचा प्रिय मित्र आनंदमय, शाश्वत परमसत्य आहे. श्रीकृष्णाचे दूत उद्धव भागवत पुराण 10.47.61 मध्ये अशी इच्छा व्यक्त करतात की गोपींच्या चरणधुळीचा स्पर्श व्हावा म्हणून त्यांनी वृंदावनात गवताची पात म्हणून जन्म घ्यावा. अशा श्लोकांमुळे ब्रजरज, म्हणजेच ब्रजची धूळ, प्रत्येक यात्रेकरूकडून आदरणीय मानली जाते.

वराह पुराण आणि पद्म पुराणही मथुरा आणि तिच्या सभोवतालच्या भूमीची स्तुती करतात. आजच्या स्वरूपातील ब्रज यात्रा परिक्रमा 16व्या शतकात वैष्णव संप्रदायांच्या साधूंनी औपचारिकपणे स्थापन केली; त्यांनी तिचे मार्ग, विश्रांतीस्थळे आणि विधी निश्चित केले.

ब्रज परंपरेनुसार प्रमुख तीर्थे सर्व ब्रजमंडलातच आहेत. म्हणून संपूर्ण परिक्रमा चालणाऱ्या यात्रेकरूला श्रीकृष्णाच्या लीलाभूमीत राहूनच अनेक पवित्र स्थानांचा आशीर्वाद मिळतो, असे मानले जाते.

ब्रज यात्रा 16व्या शतकात वैष्णव परंपरेतील साधूंनी स्थापन केली. या तीर्थयात्रेला आकार देणारे काही थोर गुरू:

• •
  श्री वल्लभाचार्य, पुष्टिमार्गाचे संस्थापक, यांच्या ब्रजमधील प्रवासांसाठी स्मरण केले जाते; परंपरा त्यांच्याशी संबंधित चौऱ्यांशी पवित्र भागवत प्रवचन-आसने, ज्यांना बैठक म्हणतात, असल्याचे मानते.
• •
  चैतन्य महाप्रभू 1515 मध्ये ब्रजला आले. वृंदावनातील सहा गोस्वामी, रूप, सनातन, रघुनाथ दास, रघुनाथ भट्ट, जीव आणि गोपाल भट्ट, यांनी नंतर मंदिरे स्थापन केली आणि भक्तिग्रंथ लिहिले.
• •
  स्वामी हरिदास यांनी निधिवन संगीताने भरून टाकले, आणि सूरदासांनी श्रीकृष्णाच्या बाल्यलीलांवर रचलेली पदे आजही गायली जातात.
• •
  मीराबाईंनी आयुष्याचा काही भाग ब्रजमध्ये घालवला, आणि हरिव्यासदेवाचार्यांसह निंबार्क परंपरेने ब्रजरजेला दीर्घकाळ मनापासून जपले आहे.

भागवत पुराण 10.14.32 मधील श्रीकृष्णांची ब्रह्मदेवांनी केलेली स्तुती करणारा हा श्लोक ब्रजमधील यात्रेकरू अनेकदा स्मरतात.

नंद, गोपाळ आणि ब्रजवासी किती भाग्यवान आहेत, किती भाग्यवान आहेत, कारण त्यांचा प्रिय मित्र आनंदमय, पूर्ण आणि शाश्वत परमसत्य आहे.