पंच द्वारका

• •
  हे काय आहे: पंच द्वारका, म्हणजे पाच द्वारका, ही पश्चिम भारतातील एक पवित्र यात्रा-परिक्रमा आहे, जी भगवान श्रीकृष्णांच्या राजसी, आत्मीय, करुणामय आणि रक्षणकर्त्या रूपांचा सन्मान करते. यात द्वारकेचे द्वारकाधीश जगत मंदिर, बेट द्वारका, डाकोरचे रणछोडरायजी मंदिर, नाथद्वारा येथील श्रीनाथजी मंदिर आणि कांकरोलीचे द्वारकाधीश मंदिर यांचा समावेश होतो.
• •
  का दर्शन / पाठ: भागवत पुराण आणि स्कंद पुराणात रुजलेली भक्ती परंपरा शिकवते की या पाच गर्भगृहांत भगवानांचे दर्शन घेतल्याने आत्मा त्रिविध दुःखांतून मुक्त होतो, अनेक जन्मांचे पाप धुतले जाते आणि श्रीहरींच्या चरणकमली आश्रय मिळतो.
• •
  केव्हा भेट द्यावी: ऑक्टोबर ते मार्च हा थंड आणि आल्हाददायक हवामानाचा काळ आहे. जन्माष्टमी, राधाष्टमी, अन्नकूट आणि गोवर्धन पूजा, होळी आणि तुलसी विवाह हे प्रमुख उत्सव प्रसंग आहेत.
• •
  कुठे: गुजरात आणि दक्षिण राजस्थान; द्वारका व बेट द्वारका येथे अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यापासून, मध्य गुजरातमधील डाकोरमार्गे, नाथद्वारा येथे उदयपूरजवळील अरवली टेकड्यांपर्यंत आणि कांकरोली येथे राजसमंद सरोवराच्या काठापर्यंत.
• •
  कसे (विधी आणि नियम):
• •
  यात्रा मार्ग: द्वारकेतील द्वारकाधीश येथून सुरुवात करा, नावेने बेट द्वारकेला जा, पूर्वेकडे डाकोरला जा आणि नंतर उत्तरेकडे नाथद्वारा व कांकरोलीला जा. हा सामान्य यात्रा-क्रम आहे; भाविक सोयीनुसार रस्तामार्गेही नियोजन करू शकतात.
• •
  स्नान आणि शुद्धीकरण: पहिल्या दर्शनापूर्वी द्वारकेतील गोमती घाटावर पवित्र स्नान करा, जेथे नदी समुद्राला मिळते.
• •
  मंदिराचा पोशाख: पारंपरिक आणि सभ्य वेशभूषा; पुरुषांसाठी धोतर आणि कुर्ता, स्त्रियांसाठी साडी किंवा सलवार-कमीज. पादत्राणे आणि चामड्याच्या वस्तू मंदिराबाहेर ठेवाव्यात.
• •
  अर्पण: तुळशीच्या मंजिऱ्या, लोणी आणि खडीसाखर, तसेच सुदामांच्या स्मरणार्थ बेट द्वारकेत पोहे.

भागवत पुराणाच्या दशम स्कंधातील पन्नासाव्या अध्यायानुसार, भगवान श्रीकृष्णांनी मथुरेतील लोकांना वारंवार होणाऱ्या आक्रमणांपासून दूर नेण्याचे ठरवले. त्यांनी दैवी शिल्पकार विश्वकर्म्याला पश्चिम समुद्रात एक भव्य नगर उभारण्यास सांगितले. हेच नगर द्वारावती, म्हणजे द्वारका, होय; जेथे भगवान द्वारकाधीश म्हणून राज्य करत धर्माचे रक्षण करत.

भक्ती परंपरा शिकवते की भगवानांची उपस्थिती केवळ एका नगरापुरती मर्यादित नाही. बेट द्वारका येथे, बालमित्र सुदामा यांनी आणलेले साधे पोहे भगवानांनी आनंदाने स्वीकारले, अशी स्मृती आहे; ही कथा भागवत पुराणाच्या दशम स्कंधातील ८० आणि ८१ व्या अध्यायांत सांगितली आहे. डाकोर येथे भगवान द्वारकेहून येऊन बारा शतकात आपल्या वृद्ध भक्त बोडाणा यांच्यासोबत वास्तव्य करण्यासाठी आले असे मानले जाते, आणि तेथे त्यांची रणछोडराय म्हणून पूजा होते.

मेवाडमधील नाथद्वारा येथे श्रीनाथजींची मूर्ती, जेथे बालकृष्ण गोवर्धन पर्वत उचलत आहेत, ही श्री वल्लभाचार्यांनी शिकवलेल्या पुष्टिमार्ग, म्हणजे कृपेच्या मार्गाचे हृदय आहे. सतराव्या शतकात ती मूर्ती ब्रजमधून मेवाडमध्ये आली, आणि परंपरेनुसार मूर्ती वाहून नेणारा रथ सिहाड गावात थांबला; भगवानांनी तेथेच राहण्याची इच्छा व्यक्त केली असे समजले गेले. राजसमंद सरोवराच्या काठावर कांकरोली येथे पुष्टिमार्गाच्या सात प्रधान मूर्तींपैकी एक द्वारकाधीशजी यांची मूर्ती राजस्थानच्या टेकड्यांतील मंदिरात पूजली जाते, आणि ते या परिक्रमेची सांगता करते.

• •
  जगद्गुरु आदि शंकराचार्य (इ.स. आठवे शतक): परंपरा त्यांना चार मठांपैकी पश्चिमेकडील पीठ, द्वारका शारदा पीठाचे संस्थापक म्हणून स्मरते.
• •
  श्री वल्लभाचार्य आणि श्री विट्ठलनाथजी (इ.स. पंधरावे-सोळावे शतक): त्यांनी पुष्टिमार्गाची स्थापना केली आणि श्रीनाथजी व इतर प्रधान मूर्तींच्या दैनंदिन सेवा-परंपरांना आकार दिला.
• •
  बोडाणा आणि गंगाबाई: डाकोरचे भक्त दाम्पत्य, जे तुळशीचे रोप घेऊन द्वारकेपर्यंत चालत गेले म्हणून स्मरले जातात; परंपरेनुसार त्यांच्या भक्तीने भगवान डाकोरला आले.
• •
  मीराबाई (इ.स. सोळावे शतक): राजपूत राजकन्या आणि संत-कवयित्री, ज्यांच्या श्रीकृष्णासाठीच्या विरह-गीतांचा संबंध परंपरेनुसार द्वारकेशी जोडला जातो; तेथे त्या भगवानांच्या मूर्तीत विलीन झाल्या असे म्हटले जाते.
• •
  नरसिंह मेहता (इ.स. पंधरावे शतक): गुजरातचे संत-कवी, ज्यांची कृष्णभजने प्रत्येक गुजराती घरात गायली जातात.

श्रीमद्भागवत माहात्म्याच्या आरंभीच्या आवाहनाने द्वारकेच्या प्रभूंचे चिंतन करा; भागवताच्या पठणापूर्वी हे म्हटले जाते:

Saccidānanda-rūpāya viśvotpatty-ādi-hetave ।

Tāpatraya-vināśāya śrī-kṛṣṇāya vayaṁ numaḥ ॥

"ज्यांचे रूप सत्य, चेतना आणि आनंद आहे, जे विश्वाच्या उत्पत्ती आदी कार्याचे कारण आहेत आणि जे त्रिविध तापांचा नाश करतात, त्या श्रीकृष्णांना आम्ही वंदन करतो."