पञ्च द्वारका
पश्चिम भारतमा भगवान श्रीकृष्णका पाँच पवित्र धाम
पञ्च द्वारकाको पवित्र तीर्थयात्राले गुजरात र राजस्थानमा फैलिएका भगवान् श्रीकृष्णका पाँच दिव्य स्वरूपहरूलाई समेट्छ: गोमती द्वारकाधीश, बेट द्वारका, डाकोर रणछोडरायजी, नाथद्वाराका श्रीनाथजी, र मुक्ति द्वारका (भालका तीर्थ)। यो परिक्रमा गर्नाले साधकले मोक्ष र भगवान्को अनन्य भक्ति प्राप्त गर्दछ।
द्रुत भक्ति मार्गदर्शिका (एक नजरमा)
- •यो के हो: पञ्च द्वारका, अर्थात् पाँच द्वारका, पश्चिमी भारतभर फैलिएको एउटा पवित्र तीर्थ-परिपथ हो, जसले भगवान् श्रीकृष्णका राजसी, आत्मीय, करुणामय र रक्षक स्वरूपहरूको सम्मान गर्दछ। यसमा द्वारकाको द्वारकाधीश जगत मन्दिर, बेट द्वारका, डाकोरको रणछोडराजी मन्दिर, नाथद्वारा सहरको श्रीनाथजी मन्दिर र कांकरोलीको द्वारकाधीश मन्दिर समावेश छन्।
- •दर्शन र जपको फल: भागवत पुराण र स्कन्द पुराण मा आधारित भक्ति परम्पराले सिकाउँछ कि यी पाँच धाममा प्रभुको दर्शन गर्दा आत्मा त्रिविध तापबाट मुक्त हुन्छ, जन्म-जन्मान्तरका पाप धुन्छ र श्रीहरिका चरणमा शरण प्राप्त गर्दछ।
- •भ्रमणको उपयुक्त समय: अक्टोबरदेखि मार्चसम्म मौसम शीतल र सुखद हुन्छ। प्रमुख पर्वहरूमा जन्माष्टमी, राधाष्टमी, अन्नकूट र गोवर्धन पूजा, होली र तुलसी विवाह पर्दछन्।
- •अवस्थिति: गुजरात र दक्षिणी राजस्थान। द्वारका र बेट द्वारकाको अरब सागर तटदेखि मध्य गुजरातको डाकोर हुँदै, उदयपुर नजिकको अरावली पहाडमा रहेको नाथद्वारा र राजसमन्द तालको किनारमा रहेको कांकरोलीसम्म।
- •कसरी (विधि र नियम):
- •यात्रा क्रम: द्वारकाको द्वारकाधीशबाट सुरु गरी डुङ्गाद्वारा बेट द्वारका पुग्नुहोस्, त्यसपछि पूर्वतर्फ डाकोर र उत्तरतर्फ नाथद्वारा तथा कांकरोली जानुहोस्। यो तीर्थयात्रीहरूको सामान्य क्रम हो, तर सडक सुविधा अनुसार यसलाई मिलाउन पनि सकिन्छ।
- •स्नान र शुद्धि: पहिलो दर्शन अघि द्वारकाको गोमती घाटमा पवित्र स्नान गर्नुहोस्, जहाँ नदी समुद्रसँग मिल्छ।
- •मन्दिरको पहिरन: परम्परागत र मर्यादित पहिरन लगाउनुहोस्, पुरुषका लागि धोती-कुर्ता र महिलाका लागि साडी वा सलवार-सुट। छाला वा छालाका वस्तु र पादत्राण मन्दिरभन्दा बाहिर राख्नुहोस्।
- •प्रसाद: तुलसी मञ्जरी, मक्खन-मिश्री, र बेट द्वारकामा सुदामाको स्मृतिमा चिउरा अर्पण।
पवित्र उत्पत्ति र पौराणिक / शास्त्रीय सन्दर्भ
भागवत पुराण को स्कन्ध १०, अध्याय ५० अनुसार भगवान् श्रीकृष्णले बारम्बारका आक्रमणबाट मथुरावासीलाई टाढा लैजाने निर्णय गर्नुभयो। उहाँले देवशिल्पी विश्वकर्मालाई पश्चिमी समुद्रमा एउटा भव्य नगरी निर्माण गर्न आग्रह गर्नुभयो। त्यो नगरी द्वारावती, अर्थात् द्वारका, भयो, जहाँ प्रभु द्वारकाधीशका रूपमा शासन गर्नुभयो र धर्मको स्थापना गर्नुभयो।
भक्ति परम्पराले सिकाउँछ कि प्रभुको उपस्थिति कुनै एउटा नगरमा मात्र सीमित छैन। बेट द्वारकामा प्रभुले बाल्यसखा सुदामाले प्रेमपूर्वक ल्याएका चिउरा प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार गर्नुभएको मानिन्छ; त्यो कथा भागवत पुराण को स्कन्ध १०, अध्याय ८० र ८१ मा छ। डाकोरमा मानिन्छ कि प्रभु बाह्रौं शताब्दीमा द्वारकाबाट आएर आफ्ना वृद्ध भक्त बोडाणासँग रणछोडरायका रूपमा विराजमान हुनुभयो।
मेवाडको नाथद्वारामा गोवर्धन धारण गरेका बालकृष्ण श्रीनाथजीको श्रीविग्रह वल्लभाचार्यद्वारा प्रवर्तित पुष्टिमार्गको प्राण हो। सत्रौं शताब्दीमा यो श्रीविग्रह ब्रजबाट मेवाड आयो, र परम्परा भन्छ कि सिहाड गाउँमा रथ रोकियो, जसलाई प्रभुको यहीँ बस्ने इच्छा मानियो। राजसमन्द तालको किनारमा कांकरोलीमा पुष्टिमार्गका सात प्रधान स्वरूपमध्ये एक द्वारकाधीशजी विराजमान हुनुहुन्छ, जसले राजस्थानका पहाडमा यो परिपथ पूर्ण गर्दछ।
पञ्च द्वारकाका पावन धामहरू
सन्त, मनीषी र ऐतिहासिक परम्परा
- •जगद्गुरु आदि शंकराचार्य (८औं शताब्दी): परम्पराले उहाँलाई द्वारका शारदा पीठको स्थापनासँग जोड्छ, जुन चार मठमध्ये पश्चिमी पीठ हो।
- •महाप्रभु वल्लभाचार्य र विट्ठलनाथजी (१५औं देखि १६औं शताब्दी): उहाँहरूले पुष्टिमार्गको प्रवर्तन गर्नुभयो र श्रीनाथजी तथा अन्य प्रधान स्वरूपहरूको सेवा परम्परालाई आकार दिनुभयो।
- •भक्त बोडाणा र गंगाबाई: डाकोरका भक्त दम्पती, जो तुलसीको बिरुवा लिएर द्वारका जान्थे; परम्परा भन्छ कि उनीहरूको भक्तिले प्रभु डाकोर पधार्नुभयो।
- •सन्त मीराबाई (१६औं शताब्दी): राजपूत राजकुमारी र सन्त-कवयित्री, जसका कृष्ण-विरहका पदहरू परम्परा अनुसार द्वारकासँग जोडिएका छन्, जहाँ मान्यता छ कि उनी प्रभुको श्रीविग्रहमा समाहित हुनुभयो।
- •सन्त नरसिंह मेहता (१५औं शताब्दी): गुजरातका सन्त-कवि, जसका कृष्ण भजन हरेक गुजराती घरमा गाइन्छन्।
पावन श्लोक र ध्यान
श्रीमद्भागवत माहात्म्य को प्रारम्भिक मङ्गलाचरण, जुन भागवत कथा अघि पाठ गरिन्छ, द्वारकाधीशको ध्यानका लागि स्मरणीय छ:
सच्चिदानन्दरूपाय विश्वोत्पत्त्यादिहेतवे ।
तापत्रयविनाशाय श्रीकृष्णाय वयं नुमः ॥
Saccidānanda-rūpāya viśvotpatty-ādi-hetave ।
Tāpatraya-vināśāya śrī-kṛṣṇāya vayaṁ numaḥ ॥
भावार्थ: “जसको स्वरूप सत्, चित् र आनन्द हो, जो विश्वको उत्पत्ति आदिका कारण हुन् र तीनै तापको नाश गर्ने हुन्, ती भगवान् श्रीकृष्णलाई हामी नमन गर्दछौं।”
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
The Dwarakadhish Jagat Mandir, on the shore at Dwaraka, is crowned by a great flag that is changed several times each day and seen from afar by pilgrims.
At Dakor, tradition holds that the Lord came from Dwaraka in the twelfth century to dwell with His aged devotee Bodana, and the Ranchhodraiji temple that stands today dates from the eighteenth century.
Flattened rice is offered at Bet Dwaraka in remembrance of the gift of Sudama to his friend Krishna, told in the Bhagavata Purana.
The image of Shrinathji at Nathdwara came to Mewar from Braj in the seventeenth century; tradition says the chariot carrying it halted at Sihad, and the Lord has dwelt there since.
The Dwarkadhish Temple at Kankroli stands on the southern shore of Rajsamand Lake and is counted as the third seat of the Pushtimarga.
Krishna
हिन्दु धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित