हनुमान चालीसा: श्री हनुमानाची स्तुती
Episode 1 of 13: Hanuman Chalisa. —
हनुमान चालीसा
श्री हनुमानाची स्तुती
हनुमान चालीसा हे कवी-संत तुलसीदासांनी रचलेले, श्री हनुमानाच्या स्तुतीचे ४० कडींचे भजन आहे. हे हनुमानाचे बल, ज्ञान आणि श्रीरामावरील भक्ती यांचा गौरव करते. संरक्षण, धैर्य आणि अडचणींवर मात करण्यासाठी लाखो लोक हे नियमित म्हणतात.
श्लोक
मंगलाचरण (दोहा)
चालीसा वाचनापूर्वी गुरुवंदना आणि मंगलाचरण दोहा.
दिव्य गुरूंच्या चरणकमलांच्या धुळीने माझ्या मनाचा आरसा स्वच्छ करून, मानवी प्रयत्नांची चारही फळे देणाऱ्या रघुकुळश्रेष्ठ श्रीरामांच्या निष्कलंक कीर्तीचे गायन करतो.
श्लोक दोहा 1
माझ्या अंतःकरणात बुद्धीचा अभाव आहे हे जाणून, मी वायुपुत्र हनुमानाचे चिंतन करतो. मला बल, बुद्धी आणि ज्ञान द्या; सर्व दुःखे आणि विकृतींपासून मला शुद्ध करा.
श्लोक दोहा 2
चालीसा (४० चौपाई)
प्रभूच्या अपार महिमेचे, बळाचे आणि कृपेचे गुणगान करणाऱ्या मुख्य ४० चौपाया.
ज्ञान आणि सर्व सद्गुणांचा अमर्याद सागर असलेल्या हनुमानाला वंदन. ज्याचा तेजस्वी वैभव तिन्ही लोकांना प्रकाशित करतो, त्या वानरराजाला वंदन.
श्लोक 1
तो श्रीरामांचा दिव्य दूत आहे, अतुल बलाचा आगार आहे, आणि अंजनीपुत्र व वायुपुत्र म्हणून ओळखला जातो.
श्लोक 2
तो अत्यंत शूर आणि पराक्रमी आहे, त्याचे शरीर वज्रासारखे बलवान आहे. तो सर्व दुष्ट विचार दूर करतो आणि सद्बुद्धीचा साथी आहे, ज्ञानींसोबत नेहमी असतो.
श्लोक 3
त्याची मूर्ती सुवर्ण तेजाने झळकत असून सुंदर वस्त्रांनी सजलेली आहे. कानात कर्णफुले शोभतात आणि केस आकर्षक कुरळे पडतात.
श्लोक 4
त्याच्या हातात वज्र आणि ध्वज शोभतात; त्याच्या खांद्यावर मुंजा गवताचा पवित्र धागा सजलेला आहे.
श्लोक 5
तो शिवाचा प्रिय पुत्र आणि केसरीचा पुत्र आहे, ज्याच्या दिव्य तेजाचा आणि वैभवाचा सर्व विश्वात पूजा केली जाते.
श्लोक 6
तो विद्वान, सद्गुणी आणि अत्यंत कुशल आहे, आणि श्रीरामांच्या कार्यांना सिद्धीस नेण्यास नेहमी उत्सुक असतो.
श्लोक 7
जो प्रभूच्या दिव्य लीलांचे श्रवण करण्यात आनंद मानतो, ज्याच्या हृदयात राम, लक्ष्मण आणि सीता सदैव वास करतात.
श्लोक 8
सूक्ष्म, सौम्य रूप धारण करून तो सीतेसमोर प्रकट झाला; आणि भयंकर, भयानक रूप धारण करून त्याने लंका जाळली. हे हनुमानातील कोमल भक्ती आणि प्रचंड शक्ती यांचा विलक्षण समन्वय प्रकट करते.
श्लोक 9
भयानक रूप धारण करून, त्याने राक्षसांचा संहार केला आणि श्रीरामांची सर्व कार्ये अत्यंत काळजीपूर्वक पूर्ण केली, ज्यामुळे त्याची निष्ठा आणि प्रचंड शक्ती दिसून येते.
श्लोक 10
जीवन देणारी औषधी आणून त्याने लक्ष्मणाला पुनर्जीवित केले आणि आनंदाने ओसंडून वाहणाऱ्या गौरवशाली प्रभू रामाने त्याला आपल्या हृदयाशी कवटाळले.
श्लोक 11
रघुपती (श्रीराम) यांनी तुमची फार मोठी स्तुती केली आहे. तुम्ही मला माझा भाऊ भरत इतकेच प्रिय आहात.
श्लोक 12
हजार मस्तकाचा सर्प शेष तुझ्या गौरवाचे गायन करतो. हे सांगून लक्ष्मीपती श्रीपती तुला आलिंगन देतात.
श्लोक 13
दैवी सभेत सनक इत्यादि चिरंजीवी ऋषी, निर्माता ब्रह्मा आणि इतर दिव्य ऋषी, ऋषी नारद, ज्ञानाची देवी सरस्वती आणि सर्पराज शेष यांचा समावेश आहे, हे सर्व आदराने एकत्र आले आहेत.
श्लोक 14
यम, कुबेर आणि दिशापालक यांचीही मर्यादा आहे; मग कवी आणि पंडित रामाच्या गौरवाचे पूर्ण वर्णन कसे करू शकतील?
श्लोक 15
तुम्ही सुग्रीवावर मोठी कृपा केली: त्याला रामाशी जोडले आणि त्याला राज्य दिले.
श्लोक 16
विभीषणाने तुमचा सल्ला स्वीकारला, लंकेचा स्वामी झाला आणि संपूर्ण जगाला हे समजले.
श्लोक 17
सूर्य लाखो मैल दूर असला तरी, हनुमानाने त्याच्या निष्कळ भक्तीने त्याला गोड फळ समजून उडी मारून पकडण्याचा प्रयत्न केला.
श्लोक 18
प्रभूची अंगठी तोंडात ठेवून त्याने समुद्र पार केला – यात आश्चर्य नाही, कारण भक्ती अशक्यही शक्य करते.
श्लोक 19
या जगातील सर्व कठीण कार्ये तुझ्या कृपेने सोपी होतात.
श्लोक 20
प्रभू रामाच्या दारात तुम्ही रक्षक आहात. तुमच्या परवानगीशिवाय प्रवेश नाही.
श्लोक 21
सर्व आनंद तुमच्या आश्रयात आहे. तुम्ही रक्षक आहात; कोणाचेही भय नाही.
श्लोक 22
तुम्ही स्वतः तुमचा दिव्य गौरव धारण करता; तुमच्या आज्ञेच्या केवळ ध्वनीने तिन्ही लोके थरथर कापतात.
श्लोक 23
महावीर (हनुमान) यांचे नामस्मरण करताच भूत-प्रेत जवळ येण्याचे धाडस करीत नाहीत.
श्लोक 24
पराक्रमी हनुमानाच्या नामाचा सतत जप केल्याने सर्व रोग आणि प्रत्येक दुःख नष्ट होते.
श्लोक 25
हनुमान सर्व संकटांपासून रक्षण करतो. जो मन, कर्म आणि वाणीने त्याचे ध्यान करतो.
श्लोक 26
राम हा सर्व संन्याशांचा राजा आहे, आणि तू त्यांची सर्व कार्ये साध्य केलीस.
श्लोक 27
जो कोणी मनापासून इच्छा धारण करतो, त्याला जीवनाचे अनंत फळ प्राप्त होते.
श्लोक 28
चारही युगांमध्ये तुझा गौरव जगभर प्रसिद्ध आहे; तो संपूर्ण विश्वाला प्रकाशित करतो.
श्लोक 29
तू संत आणि ऋषींचा रक्षक आहेस. हे दैत्यांचा नाश करणाऱ्या, तू श्रीरामाचा प्रिय आहेस.
श्लोक 30
आठ सिद्धी आणि नऊ निधी देणारा. असे वरदान माता जानकी देते.
श्लोक 31
राम हा तुझ्यामध्ये असलेला दिव्य अमृत आहे. रघुकुलाच्या स्वामीचा नेहमी भक्त सेवक राहा.
श्लोक 32
हे राम, तुझ्या भक्तीने माणूस तुझ्या सान्निध्यात येतो, आणि असंख्य जन्मांतून साचलेले दुःख पूर्णपणे विसरले जाते.
श्लोक 33
मृत्यूसमयी, भक्त आत्मा श्रीरामाच्या शाश्वत नगरीला पोहोचतो, जेथे त्याचा जन्म हरिचा खरा भक्त म्हणून सन्मानित होतो.
श्लोक 34
इतर कोणत्याही देवतेवर मन केंद्रित करू नको. केवळ हनुमानाची सेवा करून सर्व सुख प्राप्त होते.
श्लोक 35
जे पराक्रमी योद्धा हनुमानाला स्मरण करतात, त्यांचे सर्व संकटे नष्ट होतात, सर्व पीडा विरघळतात.
श्लोक 36
हे हनुमान, इंद्रियांच्या स्वामी, तुला सर्व गौरव आणि विजय असो. पूज्य गुरू किंवा दैवी व्यक्तीप्रमाणे माझ्यावर कृपा कर.
श्लोक 37
जो कोणी हे सात वेळा पठण करतो, तो सर्व बंधनांतून मुक्त होतो आणि परम आनंद अनुभवतो.
श्लोक 38
जो भक्तीने हे हनुमान चालिसा पठण करतो, त्याला सर्व सिद्धी प्राप्त होतात आणि या सत्याचा साक्षी भगवान शंकर स्वतः आहे.
श्लोक 39
तुळसीदास हा नेहमी हरिचा सेवक आहे. हे प्रभो, कृपया माझ्या हृदयात वास करा.
श्लोक 40
समापन दोहा
प्रभूने हृदयात सदैव वास करावा अशी प्रार्थना आणि चालीसाची सांगता.
हे वायुपुत्रा, सर्व दुःखांचे निवारक, मंगलमूर्ती, तू प्रभु राम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्यासह माझ्या हृदयात वास कर. तू देवांचा राजा आहेस.
श्लोक दोहा
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
मंगळवार व शनिवार
सकाळची पूजा किंवा संध्याकाळची वेळ
शेंदूर, चमेलीचे तेल, तुळशीची माळ व बुंदीचे लाडू
- बळ, बुद्धी, विद्या व संकटमुक्ती
पृष्ठभूमि
हनुमान चालीसा हे १६ व्या शतकातील कवी-संत तुलसीदासांनी रचलेले ४० कडींचे भजन आहे. श्रीरामांच्या जीवनाचे महाकाव्यात्मक वर्णन असलेले ‘रामचरितमानस’ लिहिण्यासाठी ते प्रसिद्ध आहेत. हे भजन श्री हनुमानाला समर्पित आहे — रामांवरील अढळ भक्ती, प्रचंड बल आणि रक्षणकर्त्याची भूमिका यासाठी प्रसिद्ध असलेले वानरदेवता. पारंपरिकपणे, हे धैर्य मिळवण्यासाठी, अडथळे दूर करण्यासाठी आणि आध्यात्मिक शक्ती संपादन करण्यासाठी म्हटले जाते, विशेषतः मंगळवार आणि शनिवारी, जे हनुमान उपासनेसाठी अत्यंत शुभ मानले जातात. हा ग्रंथ उत्तर भारतात बोलली जाणारी अवधी भाषेत लिहिला गेला आहे, आणि हिंदू धर्मातील सर्वाधिक प्रसिद्ध व प्रिय भक्तिगीतांपैकी एक आहे.
कथा आणि महत्त्व
परंपरा सांगते की गोस्वामी तुलसीदासांनी दिल्लीत चाळीस दिवसांच्या बंदिवासात हनुमान चालीसा रचली. चमत्कार दाखवण्यास नकार देऊन त्यांनी केवळ प्रभू श्रीरामांवर विश्वास ठेवला.
संपूर्ण कथा वाचा →या पाठाबद्दल
रचयिता: Goswami Tulsidas · Medieval Bhakti Poet-Saint · 16th century, Awadh & Varanasi (North India)
A Sanskrit and Awadhi poet-saint best known for the Ramcharitmanas, his Awadhi retelling of the Ramayana. Tradition holds he faced years of hardship and wandering before settling in Varanasi, where he composed most of his other major works, including the Hanuman Chalisa and Vinaya Patrika, as devotional offerings to Rama and Hanuman.
तुम्हाला माहीत आहे का?
रचनाकार आणि रचना
हनुमान चालीसा सोळाव्या शतकातील कवी-संत तुलसीदास यांनी रचली आहे, ज्यांनी ‘रामचरितमानस’ हे महाकाव्यही लिहिले. ती अवधी भाषेत (हिंदीची एक बोली) रचलेली असल्यामुळे त्या काळातील सामान्य लोकांनाही ती सहज समजण्यासारखी होती.
रचना आणि पठण
या स्तोत्रात दोन प्रास्ताविक दोहे आणि एक समारोपाचा दोहा यांच्यामध्ये ४० चौपाई आहेत. ‘४०’ या संख्येवरूनच या ग्रंथाला ‘चालीसा’ हे नाव मिळाले आहे, आणि त्याचे पठण केल्याने शक्ती, बुद्धी व दैवी संरक्षण लाभते अशी पारंपरिक श्रद्धा आहे.
उद्धृत केलेले प्रमुख प्रसंग
या ओळी वाल्मीकि रामायणातील प्रसंगांचे स्मरण करून देतात: सीतेपुढे सूक्ष्म रूप धारण करणे आणि विकराळ रूपात लंका दहन करणे (चौपाई ९, सुंदरकांड), रामाची मुद्रिका मुखात घेऊन समुद्र ओलांडणे (चौपाई १९), तसेच लक्ष्मणाला जीवदान देण्यासाठी संजीवनी औषधी आणणे (चौपाई ११, युद्धकांड). सुग्रीवाची रामाशी भेट घडवून आणणे (चौपाई १६) आणि विभीषणाला लंकेचा राजा बनवणाऱ्या सल्ल्याबद्दलही (चौपाई १७) त्यांचा गौरव केला आहे.
हनुमानाचे गुणवर्णन
हे स्तोत्र हनुमानाला ज्ञान व सद्गुणांचा सागर म्हणून गौरवते आणि त्यांच्या रूपाचे वर्णन करते: सुवर्णासारखी कांती, कर्णकुंडले, कुरळे केस, तसेच हातातील वज्र आणि ध्वज. जानकी मातेने दिलेल्या वरदानानुसार ते अष्ट सिद्धी आणि नऊ निधींचे दाते आहेत, असेही नमूद आहे (चौपाई ३१).
मिळणारे लाभ
समारोपाच्या चौपाईंमध्ये म्हटले आहे की भक्तिभावाने हनुमान चालीसाचे पठण केल्याने बंधनातून मुक्ती मिळते, दुःख दूर होते आणि सर्व प्रकारचे सुख लाभते. भूतबाधा, रोग आणि विघ्ने दूर ठेवण्यासाठी तसेच भगवान रामाची कृपा मिळवण्यासाठी याचे पठण विशेषत्वाने शिफारसीय मानले जाते.
Hanuman
हिंदू धर्म से और
सभी देखेंसंबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत