हनुमान बाहुक

जो सिंधूचा पार करणारा, सीतेचे दुःख हरण करणारा, सूर्याच्या बालकासारखा तेजस्वी शरीरधारी आहे. त्याचे भुजा विशाल आहेत, ती भयानक मूर्ती काळालाही काळ आहे अशी आहे.

तो दाहक अरण्याला जाळून टाकणारा, लंकेला निर्भयपणे भस्म करणारा, वक्र भुजा असलेला, राक्षसांच्या बळाचा अभिमान नष्ट करणारा पवनपुत्र आहे.

तुलसीदास म्हणतात, जो भजणाऱ्यांना सहजप्राप्त आहे, भक्तांच्या हितासाठी सदैव समीप राहतो. त्याच्या गुणांचे गाण करून, नमस्कार करून, स्मरण करून, जप करून, सर्व संकटांचा समूह नष्ट होतो. ॥१॥

त्याचे शरीर सोन्याच्या पर्वतासारखे आहे, कोटी सूर्यांच्या तेजापेक्षा घनदाट आहे. त्याची छाती विशाल आहे, भुजादंड भयानक आहेत, नखे वज्रासारखी आहेत आणि शरीर वज्रमय आहे.

त्याचे डोळे पिंगट आहेत, भुवया कराल आहेत, जीभ आणि दात भयानक तोंडात आहेत. त्याचे केस सोन्यासारखे आहेत, शेपूट कठिण आहे, तो दुष्टांच्या सेनेला नष्ट करणारा आहे.

तुलसीदास म्हणतात, ज्याच्या हृदयात मारुतीची ही भयंकर मूर्ती वसते, त्या पुरुषाकडे संताप आणि पाप स्वप्नातही जवळ येत नाहीत. ॥२॥

तो पंचमुखी, सहामुखी, भृगू इत्यादी वीरांपेक्षा, असुर व देवांपेक्षा सर्व युद्धात समर्थ आहे, शूर आहे.

तो वक्र स्वभावाचा वीर आहे, त्याच्या कीर्तीच्या माला गायल्या जातात, वेद आणि बंदीजन त्याची प्रतिज्ञा पूर्ण करणारे गुण गातात.

ज्याच्या गुणांना रघुनाथ स्वतः 'गुणनाथ' म्हणतात, ज्याच्या बळाने पाण्याने भरलेला हा जगरूपी समुद्र ओलांडला गेला.

दुष्टांच्या सेनेचा नाश करणारा कोण आहे? तुलसी म्हणतात, हा पवनपुत्र, हा सुंदर राजपुत्रच आहे. ॥३॥

हनुमान सूर्याकडे शिकायला गेले, तेव्हा सूर्याने मनात मुलाचा खेळ मानून त्यात फेरफार केला.

मागच्या पावलांनी गगनात गमन केले, मन मग्न झाले, गतीमध्ये भ्रम नाही, हा त्या बालकाचा खेळ आहे.

हा चमत्कार पाहून लोकपाल, ब्रह्मा, विष्णू, शिव यांच्या डोळ्यांना चकाचौंध झाली, चित्ताला आश्चर्याचा भार वाटला.

बल म्हणावे की वीररस, धीरज म्हणावे की साहस? तुलसी म्हणतात, हा सर्वांचा सार आहे, शरीर धारण केलेला आहे. ॥४॥

भारतात अर्जुनाच्या रथावरील कपिराज (हनुमान) याने गर्जना केली, ती ऐकून कौरवराजाचे सैन्य हळहळले.

द्रोण आणि भीष्म म्हणाले, हा पवनपुत्र महावीर आहे, ज्याचे बल वीररसाच्या समुद्रासारखे आहे, तो पाण्यासारखा भरलेला आहे.

वानर स्वभावाने बालक्रीडेमध्ये सूर्यासाठी उडी मारली, उडी मारूनही आकाशात कमीपणा आला नाही.

डोके नमवून, हात जोडून योद्धे पाहतात की हनुमानाचे दर्शन म्हणजे जगजीवनाचे फलप्राप्ती आहे. ॥५॥

गोपद (गायीच्या खुराच्या ठशाएवढा) समुद्र करून, ज्याप्रमाणे होलिका जाळली जाते तसे लंका जाळली, निर्भयपणे शत्रूच्या शहरात गोंधळ माजवला.

द्रोणासारखा पर्वत खेळात उखडून घेतला, तो चेंडूप्रमाणे कपीचा खेळ झाला, फळ कसे होते ते पहा.

संकटांच्या समूहात असमंजस निर्माण झाले होते रामराज्यात, पण अनेक युगांची कामे एका पळात हातात आली.

साहसी, समर्थ, तुलसीचा स्वामी, ज्याची बाहू आहे, त्यामुळे लोकपालांचे पालन पुन्हा स्थिर झाले. ॥६॥

ज्याच्या पायांची चणी कासवाच्या पाठीवर मानो गाडली गेली, तो मापाच्या भांड्यात समुद्राचे पाणी भरणारा झाला.

राक्षस नाश करणाऱ्यासाठी आश्रयाचा किल्ला झाला, मोठ्या माशांचा निवास आणि तिमी (मासा) यांचे स्थान झाले.

कुंभकर्ण आणि रावणाच्या देहाचा आणि गर्जनेचा इंधनरूप होऊन, तुलसीचा प्रताप म्हणजे त्याचा प्रबळ अग्नी झाला.

भीष्म म्हणतात, माझ्या मते हनुमानासारखा त्रिकाळात किंवा त्रिलोकात महाबलवान कोणी नाही. ॥७॥

तू रामरायाचा दूत आहेस, वायूचा सुपुत्र आहेस, अंजनीचा नंदन आहेस, तुझा प्रताप भरपूर सूर्यासारखा आहे.

तू सीतेचे दुःख नष्ट करणारा, पाप आणि दोषांचा नाश करणारा, शरण आलेल्यांचे रक्षण करणारा, लक्ष्मणाचा प्राणासारखा प्रिय आहेस.

दशमुख रावणाच्या असह्य दारिद्र्याला पार करण्यासाठी तू प्रकट झालास, तू तीन लोकातील ऐश्वर्याचा खजिना आहेस.

ज्ञानी, गुणवान, बलवान, सेवेत सावध, साहेब सुजाण, अशा हनुमानाची हृदयात आण. ॥८॥

तो दुष्टांच्या सेनेचा नाश करणारा आहे, त्याचे बल भुवनप्रसिद्ध आहे, वेद गातात, देव बंदीजन त्याच्या कीर्तीचे गाणे गातात.

तो पाप, ताप, अंधकार आणि दु:ख नष्ट करण्यात प्रवीण आहे, भक्तरूपी कमळाला सुख देणारा सकाळचा सूर्य आहे.

या लोकी आणि परलोकी दु:ख नाही, स्वप्नातही शोक नाही, तुलसीच्या मनात एकाच आशेचा भरोसा आहे.

तो रामाचा लाडका दास आहे, बामदेव (शिव) यांचा निवासस्थान आहे, त्याचे नाव कलियुगातील कल्पवृक्ष आहे, केसरीचा पुत्र आहे. ॥९॥

तो महाबलाची सीमा आहे, अत्यंत भयानक आहे, अत्यंत वाणीत कुशल आहे, महावीर म्हणून प्रसिद्ध आहे, रघुवीराने वरिला आहे.

त्याचे शरीर वज्रापेक्षा कठीण आहे, युद्धात गर्जना करून जोर पाडतो, मात्र मन करुणेने भरलेले आहे, तो धार्मिक आणि धीर आहे.

तो दुर्जनांना काळासारखा भयानक आहे, सज्जनांचे संरक्षण करतो, स्मरण केल्यास तुलसीच्या दु:खाचा हरण करणारा आहे.

तो सीतेला सुख देणारा, रघुनायकाचा लाडका आहे, भक्तांचा सहाय्यक आहे, साहसी वायुपुत्र आहे. ॥१०॥

निर्माण करण्यासाठी ब्रह्मा जसा, पालन करण्यासाठी विष्णू जसा, संहार करण्यासाठी शिव (मृत्यू) जसा, जगविण्यासाठी अमृतपान जसे.

धारण करण्यासाठी पृथ्वी जशी, अंधकार दूर करण्यासाठी सूर्य जसा, शोषण करण्यासाठी अग्नी जसा, पुष्टी करण्यासाठी चंद्र जसा.

दुष्टांना दुःख आणि दोष देणारा, भक्ाांना संतुष्ट करणारा, मलीनतेचा मोदक (पाप) मागणार्ाांना उदार देणारा ठे.

आर्ातीची पीडा निवारण्यासाठी तीहीं पुरांमध्ाे (तीन्ही लोकांमध्ाे) तुलसीचा साहेब हठी हनुमान आहे. ॥११॥

सेवक हनुमान जानकीचे मन जाणतो आणि त्रिशूळधारी शिव यांचा कृपापात्र आहे. तो त्रिलोकीचा स्वामी श्रीरामांना नमन करतो.

देवी, देव व दानव या सर्वांवर दया करणारा, तू हात जोडून उभा आहेस. गरीब बापुरा काय म्हणेल? आणि तू तर गरीबांचा राजा आहेस.

जागताना, झोपताना, बसताना, फिरताना, सुख-दुःखात, जो अनर्थ येतो, तो दूर करण्यास समर्थ एकच हनुमान आहे.

ज्याच्या हृदयात हनुमानाच्या हाकेवर भरोसा आहे, त्याचे सर्व दिवस चांगले जातात आणि तो सर्वत्र पूर्ण होतो.

त्या हनुमानाला गौरी व शंकर यांची कृपा आहे, सर्व लोकपालांचे संरक्षण आहे, आणि लक्ष्मण, राम व जानकी हे सर्व अनुकूल आहेत.

ज्याला हनुमानाचा आश्रय आहे, त्याला या लोकात, परलोकात व तिन्ही लोकात शोक नाही. तुलसीदास म्हणतात, दुसऱ्या कोणत्याही वीराचे पराक्रम काय मोजण्यासारखे?

केसरीचा पुत्र, बंदीमुक्त करणारा हनुमान सर्वांकडून सन्मानित आहे. कृपेचा सागर असलेल्या त्या वानराची निर्मळ कीर्ती आहे.

कृपाळू मुनी व सिद्ध पुरुष, ज्याच्या हृदयात हनुमानाच्या हाकेने उल्हास होतो, त्या भक्ताचे बालकाप्रमाणे पालन करतात.

तू करुणेचा खजिना आहेस, बळ आणि बुद्धीचा खजिना आहेस, आनंद व महिमेचा खजिना आहेस, गुण व ज्ञानाचा खजिना आहेस.

तू बामदेव (शिव) यांचे रूप आहेस, राजा रामचंद्राचा प्रिय मित्र आहेस. तुझे नाव घेतल्याने व दुसऱ्याला सांगितल्याने अर्थ, धर्म, काम आणि निर्वाण प्राप्त होते.

तू आपल्या प्रभावाने, सीतानाथ श्रीरामाच्या स्वभाव व शीलाचा धारक आहेस. तू लोक, वेद व शास्त्रांचा विद्वान आहेस, हनुमान.

मनाने, वचनाने व कर्माने या तिन्ही प्रकारे, तुलसीदास तुझा आहे. तू सुज्ञ स्वामी आहेस.

हे कपीश्वरा, तू मनाला अगम्य असलेले कार्य शरीराद्वारे सुलभ केले. महाराज श्रीरामाचे कार्य, त्यांचा समाज व साज या सर्वांमध्ये तू योग्य ठरलास.

हे देव-बंदीमुक्त करणाऱ्या, रणात गर्जना करणाऱ्या, केसरीनंदना, तुझी कीर्ती युगानुयुगे जगात विराजमान आहे.

हे बलवान वीरा, तू तुलसीच्या दिशेने आपले बल लावलेस. हे ऐकून संत संकोच पावतात, दुष्ट लोक गर्जतात.

हे अंजनीकुमारा, माझी बिघडलेली स्थिती सुधार. हनुमानाची कृपा अशीच होत आली आहे, म्हणून तू माझेही सावर.

हे हनुमाना, तू जनशिरोमणी आहेस. तुझा वास सदा लोकांच्या मनात असतो. मी बिघडवले तरी मी कोणाला काय सांगू? मी का रागावू? मी तर तुझा आहे.

स्वामी-सेवकाचे नाते हातांनी केलेले आहे. त्या स्थितीत तुलसीला दुसरा मार्ग नाही. माझे दोष ऐकून मी पुढे सावध होईन, पण माझे मन तर हार मानून बसले आहे.

हे वानरा, तू जे स्थापन करतोस, ते शिवही उखडू शकत नाहीत. तू ज्याला स्थिर करतोस, तो घरात स्थिर राहतो. तुझे कृपापात्र, हे गरीबांचे रक्षक, शत्रूंच्या हृदयात शूलासारखे विराजमान होतात.

हे हनुमाना, तुझे नाम घेतल्याने सर्व संकटे व चिंता कोळ्याच्या जाळ्यासारखी फाटतात. मी म्हातारा झालो, हे बलवाना, अनेक वेळा पराभूत झालो व पडलो, पण तू माझे बरेचदा पालन केले.

तू समुद्र पार केलास, मोठ्या वीरांना व दुष्टांना चुरडलेस, लंका तिच्या वाकड्या वाड्यांसह जाळलीस. तू रणसिंह आहेस, तू शत्रू हत्तींना सिंहाने हरण फाडावे तसे फाडलेस, तेही छैलछबीने.

तू समर्थ सुस्वामी (श्रीराम) सारखा आहेस. तुलसी तुझ्या कृपेने दोषरूपी दुःखाचा दावाग्नी सहन करतो. हे वानरा, दुष्ट गिधाडे वाढली आहेत, त्यांना मांसाचा तुकडा लपेटून घ्यावा तसे का उचलून घेत नाहीस?

तू अक्ष (रावणपुत्र) याचा संहारक, वनाग्नीसारखा, दशाननाचे मुख न दिसू देणारा. तू मेघगर्जनेसारखा, अकंपित, कुंभकर्णासारख्या हत्तीचा सिंहाप्रमाणे वध करणारा.

तू रामाच्या प्रतापाचा अग्नी आहेस, कासवाप्रमाणे धीर, शत्रूंचा संहारक, वायुपुत्र. पाप, शाप आणि तिन्ही ताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) यापासून तुलसीचा तू नेहमी रक्षक आहेस.

जगाला माहीत आहे की हनुमानाचा कृपापात्र कोण आहे. हे बलवाना, मनात विचार करून, तुझे वचन विसरू नकोस.

तुलसी सेवेस योग्य आहे, पण कधीतरी चूक झाली असेल. हे स्वामी, तुझ्या स्वभावाने, हे वानरा, तुझ्या साहेबीपणाचे स्मरण कर.

मला अपराधी समजून हजार प्रकारे शिक्षा कर, पण जो मोदकाने मरतो त्याला विष देऊन मारू नको.

हे साहसी, वायुपुत्रा, रघुवीराच्या सेवक, हे महाबीरा, माझ्या बाहूची पीडा लवकर निवार.

हे बलवाना, मला लहान मुलासारखे पाहून तू लहानपणापासून आपले केलेस. हे दीनबंधो, तू बिनशर्त दया केलीस, अशी निराळी.

तुझा भरोसा तुलसीवर आहे, तुझेच बळ आहे. आशा तुझीच आहे, मला तुझा दास समज.

मोठा भयंकर कलियुग, कोणाला नाही बेहाल केले? हे बलवाना, तुझा पाय माथ्यावर ठेवून, ते पाहून कलियुगाचे दुःख दूर कर.

हे केसरीपुत्रा, रणात गर्जणाऱ्या, अतिशय बलवान वीरा, माझ्या बाहूची वेदना, जसे तू राहुमाता सिंहिकेला पछाडून मारलेस, तसे पछाडून मार.

तू उखडणारा, स्थिर ठेवणारा, स्थापन करणारा व उखडणारा आहेस. हे केसरीकुमारा, तुझ्या सामर्थ्याचे स्मरण कर.

रामदूता, रामाच्या सेवकांसाठी तू कल्पवृक्ष आहेस. माझ्यासारख्या दीन दुबळ्याचा तूच आधार आहेस.

हे स्वामी, तू समर्थ आहेस. तुलसीच्या माथ्यावर, ते दुःख अपराध नसूनही, हे वीरा, बांधून मार (नष्ट कर).

हे बलवाना, माझ्या विशाल बाहूत असलेल्या जलचराप्रमाणे वेदनेला, जसे तू मकरीला पकडून तिचे तोंड फाडलेस, तसे पकडून तोंड फाड.

रामाचे प्रेम, रामाचे साहस, लक्ष्मण व सीता, आणि रामभक्ती, हे सर्व चिंता व संकट दूर करतात.

रोगसमुद्र, तुझ्या आनंदी रूपाकडे पाहून हार मानतो. जामवंताचा तुझ्यावरचा भरोसा मोठा आहे.

हे कृपाळू, तुलसीच्या प्रेमरूपी पर्वतावरून उडी मार, आणि योग्य स्थळी व वेळी बसून विचार कर.

हे महावीरा, गरीब तुलसीच्या बाहूची वेदना का कमी होत नाही? जशी तू लंकिनीला लाथेने मारून ठार केलेस, तसे या वेदनेला मुरडून मार.

या लोकात, परलोकात किंवा तिन्ही लोकात तुझ्यासारखा समर्थ कोणी दिसत नाही. हे समर्था, मी तुझ्याकडेच चारही दिशांनी पाहतो.

कर्म, काळ, लोकपाल, अग्नी, जग आणि जीवजंतू या सर्वांवर, हे नाथ, तुमचा हात आहे; हे सर्व तुमच्या स्वतःच्या महिम्याचा विचार करा.

खास दास रावरो, तुझा वास त्याच्या हृदयात आहे; तुलसी म्हणतो, तो देव दुःखी दिसत आहे, हे भारी वाटते.

जशी झाडाच्या मुळाशी आलेली सूज किंवा कपिकच्छूची वेल, ती उपटून काढावी, तशी ही वेदना उखडून टाकावी. (२४)

कर्मरूपी भयंकर कंस राजाच्या भरोशावर, बकी (बकासुराची बहीण) कोणाला काय भिणार?

ती अत्यंत भयंकर बालघातिनी आहे, तिचे वर्णन करता येत नाही; तिच्या बाहुबलाने लहानसे छबीले बाळ तिला तुकडे करील.

तिने स्वतःच वेष रचला आहे, स्वतःच विचार करून पाहा; सर्वांचे पाप जाईल, जेव्हा ती गुणीच्या पाठीशी येईल.

जशी पूतना पिशाच्चिनी, तशी ही कपिकान्हाची (हनुमंताची) बाहूवेदना; हे महाबीर, तुझ्या मारण्याने ती मरेल. (२५)

ही वेदना भालाची (भालदेवाची) आहे की काळाची, की रोषाची, की त्रिदोषांची? ही विषम वेदना, पापाची, तापाची, छलछायेची आहे.

ही कर्माच्या युक्तीमुळे आहे की यंत्रमंत्राच्या औषधीमुळे? ती पापिणी मनातील मलीनता बाजूला करो.

तिला शिक्षा मिळेल; वाजवून तुला सांगतो, हे बावरी, तू कपिनाथाची (हनुमंताची) आज्ञा ओळखून वाग.

दुसऱ्या हनुमंताची दोहाई आहे, बलवानाची दोहाई आहे; महाबीराची शपथ आहे की जो बाहूची वेदना राहील त्याला. (२६)

सिंहिकेचा संहार करून, सुरसेचा छल सुधारून, लंकिनीला पछाडून मारून बागा उजाड केल्या आहेत.

लंका जाळून, मकरीला वारंवार फाडून, राक्षसांना धारून धुळीत मिसळून टाकले आहे.

यमकातरी तोडून, मदोदरीला कठोर करून आणले, रावणाची राणी आणि मेघनाद यांना जेरबंद केले आहे.

बाहूवेदनेचे भय पूर्णपणे नाहीसे केले, हे महाबीर; तुलसीचा भारी चिंता कोणाच्या संकोचाने राहील? (२७)

हे वीर, तुझ्या बाललीला ऐकून धीरही स्तब्ध होतो; इंद्र, सूर्य आणि राहू यांच्यासुद्धा शरीराची सुध हरपते.

तुझ्या बाहूत सर्व लोकपाल निःशोक वास करतात; तुझे नाम घेतल्याने कोणालाही आरती राहत नाही.

साम, दान, भेद व वेद यांचीही सिद्धी हातात आहे; कपिनाथाच्या हाताच्या चोटीने चोर आणि सावकार दोघेही सरळ होतात.

आळस, अनख (अहंकार) आणि परिहासाने शिकवण आहे; एवढे दिवस तुलसीच्या बाहूची वेदना राहिली. (२८)

तुकड्यांसाठी घरोघर फिरणारा कंगाल म्हणून, हे कृपाळू, हे नतपाल, मला बाळाप्रमाणे पाळून पोस.

हे अंजनीकुमार वीर, तू माझा सांभाळ केलास; तू मला विसरणार नाहीस आणि माझाही तुझ्यावर भरोसा आहे.

एवढी परीक्षा आहे, सर्व प्रकारे तू समर्थ आहेस; हे कपिराज, मी सत्य सांगतो, या तीन लोकांत तुझ्यासारखा कोण?

दासाला यातना सहन कराव्या लागतात, परिहास पाहून; चिमणीचा मृत्यू हा लहान मुलांचा खेळ आहे. (२९)

स्वतःच्या पापाने, त्रितापाने की शापाने ही बाहूवेदना वाढली आहे; ती सहन होत नाही, सांगता येत नाही.

अनेक औषधे, यंत्र, मंत्र, टोटके केली; देवतांनाही मनावले, पण ती अधिकच वाढली.

कर्तार, भरतार, हरतार, कर्म, काळ यांपैकी जगजालात कोण आहे जो याचा स्वीकार करत नाही?

हे तुलसी, मी तुझा चेरा (दास) आहे; तू मला रामदूत म्हणून ओळखले आहेस; हे वीर, तुझी ढील (शिथिलता) मला या वेदनेपेक्षा जास्त त्रास देते. (३०)

हे रामरायाचे दूत, सुपुत्र, स्त्रीचा पुत्र, हात-पायांचा समर्थ, असहायांचा सहाय.

तुझी वाकडी कीर्ती वेद गातात; रावणासारखा भट मुठीच्या घावाने मरण पावला.

एवढ्या मोठ्या साहेब समर्थाची आज कृपा आहे; वचन, मन व काया यांनी सेवा करणारा दास दुःखी होतो.

तुलसीची ही थोडीशी बाहूवेदना ही मोठी ग्लानी आहे; कोणत्या पापाचा, कोणत्या कोपाचा लोप आहे की प्रभाव प्रकट होत आहे? (३१)

देवीदेव, दानव, मानव, मुनी, सिद्ध, नाग, लहान-मोठे जीव, चेतन-अचेतन सर्व.

पूतना, पिशाच्ची, राक्षसी, राक्षस, डावे हे सर्व रामदूताची आज्ञा माथ्याने मानतात.

भयंकर यंत्र, मंत्र, कूट, कपट, कुरोग, योग हे सर्व हनुमंताची आज्ञा ऐकून घर सोडून पळतात.

हे कर्माला क्रोध करा, तुलसीला प्रबोध करा; जे दोष व दुःख देतात त्यांना शासन करा. (३२)

तुझ्या बळाने वानरांनी रावणावर रण जिंकले; तुझ्या प्रहाराने राक्षस घरोघर झाले.

तुझ्या बळाने रामराज्य झाले, सर्व देवांची कामे साधली; रघुवीराचा सर्व समाज सजला.

तुझे गुणगान ऐकून देव पुलकित होतात; डोळे भरून येतात ब्रह्मा, विष्णु आणि शंकर यांनासुद्धा.

हे कीसनाथ (हनुमंता), तुलसीच्या माथ्यावर हात फिरव; तुझ्यासारख्या कनिगर (कृपाळू) चा दास दुःखी दिसू नये. (३३)

हे पालनकर्त्या, तुझ्या तुकड्यावर पडूनही मी चुक करणार नाही; क्रूर, कौडी (कंजूष) नको; माझ्या बाजूने पहा.

हे भोरानाथ, पहाटेच सरोष होतोस थोड्या दोषाने; मला पोस, तोषव, स्थापन कर; मला बाजूला करू नकोस.

तू जल (समुद्र) आहेस, मी जलचर (मासा); तू वृक्ष आहेस, मी पक्षी (बाळ); हे लक्षात घे; विलंब करू नकोस; माझा आधार तूच आहेस.

मला बाळ विक्षाळ (दुःखी) जाणून, प्रेम ओळखून, माझे रक्षण कर; तुलसीच्या बाहूवर हे लांबशेपटीच्या (हनुमंता), हात फिरव. (३४)

रोग, कुयोग, कुलोग यांनी मला वेढलं आहे जसे ढाढा आल्या वेळी ढनाळया ढाटा येऊन ढकतात.

ते वषाळी बारी (पीडा)जाळावी तशी बारी (पीडा) जाळावी; रोष नसताना दोष, धूर, मूळ व मलीनता आहे.

हे दयाळळ, हनुमान, महाबलवान, पा(हून, हसून, हाकारून, फुंकरून तू फौजा उडवल्याहेत.

तुलसीला कुरोग, राढ (राक्षस) नी गळापले ह(ते, पण केसरीकु मार (हनुमान) या वीराने त्याचे रक्षण केले. (३४)

हे रामगु ाम (रामाचे दास) तू हनुमान आहेस; हे गोसाई, तू सदा अनुकूल आहेस.

तू मला बाळाप्रमाणे पाळले आहेस, जसे लहान मुलाला आईबाप पाळतात; त्यामुळे मला मंगल आणि मोद यांचे मूळ लाभले आहे.

बाहूची वेदना मला वेढत आहे; मी आरत होऊन पुकारतो, आनंद विसरलो आहे.

हे श्रीरघुवीर (राम), माझी पीडा दूर करा; मी तुमच्या दरबारात लटपटत (लटीसारखा) पडून राहीन. (३६)

काळाची करडी कृती, कर्माची कठीणाई, किंवा पापाच्या प्रभावाचा हा बावरा स्वभाव?

ही वेदना आणि कुभांती (वाईट अवस्था) रात्रंदिवस सहन होत नाही; तीच बाहू पकडली गेली जी वायुपुत्राने (हनुमानाने) धरली होती.

तुलसीचे हे झाड लावले आहे; त्याकडे पाण्याने पहा, सिंचन करा; ते तिन्ही तापांनी मलीन झाले आहे.

हे कृपानिधान, भुते, आपले, परक्यांची गत; सर्वांची रीत तुमच्याकडे आहे, हे रामराय. (३७)

पायाची वेदना, पोटाची वेदना, बाहूची वेदना, तोंडाची वेदना; सगळे शरीर जर्जर होऊन वेदनामय झाले आहे.

देव, भूत, पितर, कर्म, दुष्ट, काळ, ग्रह यांनी माझ्यावर अग्नीप्रमाणे छळ ठोकला आहे.

मी तर मोलावाचून (विनामूल्य) लहानपणापासूनच विकला गेलो आहे; मी रामनामाची ओट (आडोसा) कपाळावर लिहून घेतली आहे.

अगस्त्य ऋषीच्या सेवकासारखा, गोखुरात बुडत असलेला, हे रामराय, अशी हालत माझी कशी झाली? (३८)

बाहुक, सुबाहू, नीच, लीचर, मरीच मिळून तोंडाची वेदना, केतुजा, कुरोग व राक्षस आहेत.

मी रामनामाचा जपजाग केला आहे, सानुराग होऊन; काळाचे दूत, भूत, माझ्या मनात काय आहे?

स्मरण करा सहायक राम-लक्ष्मण या दोन अक्षरांचे; ज्यांचा समूह जगात सावध आहे.

हे तुलसी, ताडकेचा संहार करणारा, भारी भट, बरगदाच्या झाडापासून बनवलेल्या बाणांनी बेधलेला आहे. (३९)

बालपणी सरळ मनाने रामासमोर झालो; रामनाम घेत, मागून खात तुकडेताकडा (भीक) असा आहे.

लोकरीतीत पडलो, पण रामरायावर पवित्र प्रीती आहे; मोहाने तोरतराक (झुलत) बसलो आहे.

खोट्या-खोट्या आचरणांचा आचार करून मी स्वतःला अपनावले; अंजनीकुमाराने मला रामाच्या हाताचा पाक (शिक्षा) सोडवला.

तुलसी गोसाई झालो; भोंड्या दिवस विसरून गेलो; त्याचे फळ आता निदान परिपाक (शेवटचा परिणाम) म्हणून भोगत आहे. (४०)

अन्न-वस्त्रहीन, भयंकर विषादात लीन; मला दीन-दुबळा पाहून कोणी हाय-हाय करत नाही.

तुलसी अनाथाला रघुनाथाने सनाथ केले; सीलसिंधूने (रामाने) आपल्या स्वभावानुसार फळ दिले.

या मध्ये नीच माणसाला पती मिळाल्यावर तो फुगून जातो; प्रभूचे भजन, वचन, मन व काया यापासून दूर होतो.

म्हणून शरीर पेरले जाते भयंकर संकटाच्या बहाण्याने; फुटून-फुटून रामरायाचे लोण (क्षार) बाहेर पडते. (४१)

जगात जानकीजीवनाचा (रामाचा) जन म्हणवून जगावे; मरण्यासाठी काशीचे पाणी व गंगाजल (चांगले) आहे.

तुलसीच्या दोन्ही हातात मोदक आहेत अशा ठिकाणी; जिथे जगल्यावर मेल्याची चिंता लहान मुलालाही करावी लागणार नाही.

मला लोक रामाचा खोटा किंवा खरा म्हणतात; पण माझ्या मनात हर (शिव) किंवा हरी (विष्णू) यांचा भरोसा नाही.

शरीरातून भारी असह्य पीडेने मी व्याकूळ होतो; रघुवीराशिवाय कोणी ही पीडा दूर करू शकेल का म्हणून झोपलो आहे. (४२)

सीतापती (राम) साहेब, सहाय हनुमान नेहमीच; हित उपदे शाचा महे श (शंकर) मानावा गुरू.

मानस, वचन, काया याने तुळ्या पायांची शरण आहे; तुमच्या भरोशावर मी सुरांनाही ओळखत.

व्याधी, भूतजनित, कोणत्याही दु ष्टाची उपाधी; तुलसीची समाधी करा, त्याचा जण (दास) फुरकतो हे जाणून.

हे कपि नाथ, रघुनाथ, भोळानाथ, भूतनाथ, तुमच्यासमोर रोगरूपी समुद्र गायीच्या खुराप्रमाणे कां टाकला जाऊ नये? (४३)

सांगा हनुमंताला सुजान, रामरायाला, कृपािधान शंकराला; सावधान होऊन ऐक.

हरष-विषाद, राग-रोष, गुण-दोषमय, बरंचीने (बरह्मदेवाने) रचलेली ही दुनिया दिसते.

माया, जीव, काळ, कर्म, व स्वभाव यांचा करणारा राम आहे, वेद सांगतात; हे सत्य मनात माना.

तुम्हाला काय अशक्य आहे? हे हाहा, ते मला सांगा; मी तर मौनच राहीन; (माझी) संपत्ती जाणून घ्यावी. (४४)