हनुमद्बाहुकम्

सिन्धुतरणः सीताशोकहरः रवितुल्यबालवर्णशरीरः विशालभुजः करालमूर्तिः कालस्यापि काल इव ।

गहनदहनः निर्दहनः लङ्का निःशङ्कः वक्रभुवः जातुधानबलवान्मानमददमनः पवनसुतः ।

इति तुलसीदासः वदति – सेवकैः सुलभः सेवकहितः सन्ततं निकटः गुणगणैः नम्यः स्मरणीयः जप्यः सकलसंकटबिकटानां शमनः ।

स्वर्णशैलसङ्काशः कोटिरवितरुणतेजःघनः विशालोरः भुजदण्डाः चण्डाः नखाः वज्राः वज्रशरीरः ।

पिङ्गनेत्रः भ्रुकुटी कराला रसना दशनाननः कपिशकेशः कर्कशलाङ्गूलः खलदलबलभेदनः ।

इति तुलसीदासः वदति – यस्य हृदये मारुतसुतस्य बिकटा मूर्तिः वसति, तं पुरुषं सन्तापः पापं स्वप्नेऽपि निकटं नागच्छतः ।

पञ्चमुखः षण्मुखः भृगुमुख्याः भटाः असुराः सुराः सर्वे समरे समरत्थः शूरः ।

वक्रः वीरः विरुदैः विरुदावल्या गीयते, वेदाः बन्दिनः वदन्ति पैजपूरः ।

यस्य गुणान् रघुनाथः कथयति, यस्य बलात् विपुलजलभरितः जगत्समुद्रः झूरः (शुष्कः) भवति ।

द्वन्द्वदलदमनः कः तुलसीसम्मतः ? पवनपुत्रः राजपुत्रः रुचिरः ।

भानोः समीपं हनुमान् पठनाय गतः, भानुः मनसि अनुमाय बालक्रीडां चक्रे फेरफारम् ।

पश्चिमाभ्यां पादाभ्यां गमनम् गगने मनोन्मग्नम्, क्रमस्य भ्रमः नास्ति, कपेः बालक्रीडा एषा ।

कौतुकं दृष्ट्वा लोकपालाः हरिः हरः विधिः च नेत्रैः चकाचौंधीम्, चित्तैः खभारम् अनुभवन्ति स्म ।

बलं वा वीररसः, धैर्यं वा साहसं वा, तुलसीमते शरीरधारिणां सर्वेषां सारः एषः।

भारते पार्थस्य रथकेतुः कपिराजः, गर्जित्वा कुरुराजस्य दलं हलबलम् अभवत् ।

द्रोणः भीष्मः च कथितवन्तौ – समीरसुतः महावीरः, वीररसवारिनिधिः यस्य बलं जलमिव ।

वानरस्वभावः बालक्रीडा भूमौ भानुना सह, फलाङ्गात् फलाङ्गं प्रति नभस्तलस्य न्यूनता न ।

नम्रं नम्रं शिरः कृत्वा, बद्धाञ्जलिं योधाः पश्यन्ति, हनुमतः दर्शनं जगज्जीवनस्य फलम् ।

गोपदे प्रमाणे समुद्रं कृत्वा होलिकावत् लङ्कां प्रज्वाल्य, निर्भयः परपुरे गलबलम् अकरोत् ।

द्रोणपर्वतं केलावेव उत्पाट्य, कन्दुकवत् कपिः क्रीडति, वेलायाः फलमिव ।

संकटसमाजे असमञ्जसे रामराज्ये, कार्याणि युगपुञ्जानां करतले पलमिव अभवन् ।

साहसी समर्थः तुलसीस्य नाथः यस्य बाहुः, लोकपालानां पालनाय पुनः स्थिरस्थलम् अभवत् ।

कूर्मस्य पृष्ठं यस्य पादयोः खट्टेव, मापित्वा भाजनपूरितं जलनिधिजलम् ।

जातुधानदावनः परावनस्य दुर्गः अभवत्, महामीनाः तिमिः च यस्य स्थलम् ।

कुम्भकर्णरावणपयोदनादाः इन्धनानि, तुलसी प्रतापः यस्य प्रबलः अनलः अभवत् ।

भीष्मः कथयति – मम अनुमाने हनुमान् इव त्रिकाले त्रिलोके महाबलः नास्ति ।

दूतः रामरायस्य, सुपुत्रः पुत्रः पवनस्य, त्वम् अञ्जनीनन्दनः, प्रतापः भूरि भानुः इव ।

सीताशोकशमनः, दुरितदोषदमनः, शरणागतानाम् अवनः, लक्ष्मणप्रियः प्राणः इव ।

दशमुखस्य दुसहदरिद्रस्य दारणाय अभवत्, प्रकटः त्रिलोकस्य ओकः तुलसीसम्मतः निधानः ।

ज्ञानी गुणवान् बलवान् सेवासावधानः, स्वामी सुजानः हृदये आनुः हनुमान् ।

दमनः द्वन्द्वदलस्य भुवनविदितबलः, वेदाः यशः गायन्ति विबुधाः बन्दीछोरम् ।

पापतापतिमिरतुहिनविघटनपटुः, सेवकसरोरुहसुखदः भानुः भोरः (प्रभातः) इव ।

लोकात् परलोकात् च विशोकः स्वप्नेऽपि न शोकः, तुलसीहृदये एकस्मिन् एव भरोसः ।

रामस्य दुलारः दासः वामदेवस्य निवासः, नाम कलिकामतरुः केसरीकिशोरस्य ।

महाबलसीमा, महाभीमः, महाभानयिता, महावीरः विदितः वरायितः रघुवीरस्य ।

कुलिशकठोरतनुः, युद्धे जोरपरैरोरः, करुणाकलितमनाः, धार्मिकः धीरः ।

दुर्जनानां कालवत् करालः, पालकः सज्जनानाम्, स्मरणात् हरति तुलसीयाः पीडाम् ।

सीतासुखदायकः, दुलारः रघुनायकस्य, सेवकसहायकः साहसी समीरपुत्रः ।

रचयितुं विधिः इव, पालयितुं हरिः, हरः मारयितुम्, जीवयितुं सुधापानम् इव ।

धारयितुं धरित्री, तरणिः तमः दलयितुम्, शोषयितुम् कृशानुः, पोषयितुं हिमभानुः ।

खलानां दुःखदोषकः, जनानां परितोषकः, मलीनतायाः मागितुं मोदकः सुदानः।

आर्तानाम् आर्तिनिवारकः त्रिषु पुरेषु, तुलसीसम्मतः स्वामी हठी हनुमान्।

सेवकस्य श्योकां जानाति, जानकी मानं करोति, अनुकूलः शूलपाणिः नमति नाथं नाकस्य।

देवाः देव्यः दानवाः दयावन्तः भूत्वा हस्तान् योजयन्ति, बापुराः बराकाः किम् अन्यैः राजभिः रङ्कैः?

जाग्रत् स्वपन् उपविशन् वदन् विनोदमोदम्, तस्य अनर्थः समर्थः एकेन आङ्केन।

सर्वे दिनानि रुचिराणि भवन्ति, यत्र तत्र तस्य, यस्य हृदये भरोसः हनुमतः हाकायाः।

अनुगः सगौरी अनुकूलः शूलपाणिः तस्मै, लोकपालाः सर्वे लक्ष्मणः रामः जानकी।

लोके परलोके विशोकः त्रिलोके तस्य, तुलसीः तमाइ किम् कथयति अन्यवीरैः?

केसरीकिशोरः बन्दीछोरः निवाजयति सर्वान्, कीर्तिः विमला कपेः करुणानिधानस्य।

बालकम् इव पालयन्ति कृपालवः मुनयः सिद्धाः तम्, यस्य हृदये हुलसति हाका हनुमतः।

करुणानिधानः, बलबुद्धिनिधानः, मोदमहिमानिधानः, गुणज्ञाननिधानः भवान्।

वामदेवरूपः, भूः रामस्य स्नेही, नाम गृह्णतः ददतः अर्थधर्मकाममोक्षाः भवान्।

स्वप्रभावः, सीतानाथस्य सुभावसीलः, लोकवेदविधीनां विद्वान् हनुमान् भवान्।

मनसा वाचा कर्मणा त्रिविधम्, तुलसीः तव, त्वं स्वामी सुजानः।

मनसः अगमः, तनुना सुगमः कृतः कपीशः, कार्यं महाराजस्य समाजे साजं सज्जयन्ति।

देवानां बन्दीछोरः, रणे रोरः, केसरीकिशोरः, युगे-युगे जगति तव विरुदाः विराजन्ते।

वीरः बलवान्, तुलसीः घटिजोरं पश्यति, श्रुत्वा सकुचन्ति साधवः, खलगणाः गर्जन्ति।

विग्रहं संवारय अञ्जनीकुमार! माम्, यथा भवन्ति आगताः हनुमतः निवाजिताः।

जनशिरोमणिः भवान् हनुमान्, सदा जनानां मनसि वासः भवतः। ढारो विगारः कस्य किम्? केन कारणेन खिज्यसे? तव अस्मि।

स्वामिसेवकनातेन हातः कृतः, तत्र तुलसीः न चारः। दोषान् श्रुत्वा अग्रे होशियारः भवामि, मनः तु हृदये हारम्।

तव स्थापितम् उत्थापयति न महेशः, स्थापयति स्थिरम् कपिः येषु गृहेषु स्थापयति। तव निवाजिताः गरीबनिवाजाः विराजन्ते, वैरिणाम् हृदये शल्यम्।

संकटं शोकम् सर्वम् तुलसी नाम गृह्णाति, मकरीजालवत् विदीर्यते। वृद्धाः भवन्ति, बलि, मेरुम् बारम्, अथवा हाराः पतन्ति, बहवः नतपालाः।

सिन्धुम् तरन्ति, महान्तः वीराः दलिताः, खलाः दग्धाः लङ्कायाम् वक्रमवाः इव। त्वम् रणे केसरी, केसरीणाम् दलिताः अरिकुञ्जराः छलछवाः इव।

त्वत्तः समर्थः सुस्वामी सेवितः, सहते तुलसीः दुःखदोषदवान्। वानरः वाजः वर्धितः खलखेचरः, किमर्थम् न लपेटयति लवाः इव?

अच्छबिमर्दनः, काननभानिः, दशाननस्य आननम् न निहारितम्। बारिदनादः अकम्पनः, कुम्भकर्णः कुञ्जरः केसरीबारः।

रामप्रतापहुताशनः, कच्छः, विपच्छः, समीरः समीरदुलारः। पापात् शापात् तापात् त्रिविधात् सदा तुलसीम् स रक्षति।

जानाति जगत् हनुमतः निवाजितम् जनम्, मनसा अनुमाय, बलि, वचः न विस्मर्तव्यम्।

सेवायोग्यः तुलसीः कदाचित् चूकम् प्राप्नोति, स्वामिसुभावः कपेः स्वामित्वं स्मर।

अपराधिनम् ज्ञात्वा कुरु शास्तिम् सहस्रप्रकारम्, मोदकः म्रियते चेत् तम् माहुरम् न मारय।

साहसः समीरदुलारः रघुवीरस्य, बाहुपीरम् महावीर! शीघ्रम् निवारय।

बालकम् दृष्ट्वा, बलि, बालात् स्वकीयम् कृतम्, दीनबन्धोः दया कृता निरुपाधिः न्यारी।

तव भरोसः तुलसीयाः, तवैव बलम्, आशा तवैव, दासः तव इति विचारय।

महान् विकरालः कलिः, कम् न विह्वलम् अकरोत्, मस्तके पादः बलिनः, तम् दृष्ट्वा निवारय।

केसरीकिशोर, रणरोर, बलवान् वीर, बाहुपीरम् राहुम् मातुः इव पछारय मारय।

उत्थापितम् स्थापयति, स्थिरम् स्थापितम् उत्थापयति, केसरीकुमार! स्वबलम् स्मर।

रामदासानाम् कामतरुः रामदूतः, मत्तः दीनदुर्बलस्य आश्रयः त्वम्।

स्वामी समर्थः त्वम् तुलसीयाः मस्तके, सः अपराधम् विना वीर, बद्ध्वा मारय।

पुष्करिणी विशाला बाहुः, बलि, जलचरपीडा, मकरीम् इव गृहीत्वा वदनम् विदारय।

रामस्य स्नेहः, रामसाहसः, लक्ष्मणः, सीता, रामभक्तिः, शोकसंकटम् निवारय।

मुद्-मरकट-रोग-वारिनिधिम् दृष्ट्वा हाराः, जीवः जाम्बवतः भरोसः तव भारः।

कूर्द कृपाल! तुलसीसुप्रेमपर्वतात्, सुस्थले सुवेले भालुकः उपविश्य विचारय।

महावीर! वक्र! बराकीबाहुपीरम् किमर्थम् न, लङ्किनीम् इव लाताघातेन मरोरय मारय।

लोके परलोके त्रिलोके न दृश्यते, त्वत्तः समर्थः चपे चतुर्षु निहारय।

हे नाथ! कर्म, काल, लोकपाल, स्थावरजङ्गमात्मकं सर्वं जीवजालं भवतः करयोः वर्तते, स्वीयमहिम्ना विचार्यताम्।

भवतः विशिष्टः दासः अहम्, तस्य हृदये भवतः निवासः। हे तुलसी! स देवः दुःखितः दृश्यते, अतिपीडितः।

यथा तरुमूले बाहुसूलरूपा कपिकच्छुवल्ली उपजाता, तथा सा कपिकेलिमात्रेण उत्खातव्या।

करालकर्मा कंसः भूमिपालः अस्ति, तस्य भरोसे बकी बकभगिनी कस्मात् बिभेति?

सा अतिभीषणा बालघातिनी वर्णयितुं न शक्या। बाहुबलवतः बालकस्य छबीले छोटे इति सा धारयिष्यति।

सा वेषं रचयित्वा आगता, स्वयमेव विचार्य पश्य। सर्वेषां पापं नश्यति, सा गुणिनः पाले पतिष्यति।

पूतनापिशाची यथा, तथा तुलसीकी कपिकान्हस्य बाहुपीडा। हे महावीर! तव मारिता सा मरिष्यति।

किमियं भालस्य, कालस्य, रोषस्य, त्रिदोषस्य वा पीडा? विषमा वेदना, पापतापस्य छलच्छाया।

किं कर्मणः कूटात्, यन्त्रमन्त्रबूटात्, परस्याः पापिन्याः मलिनमनसः वा?

सा दण्डं प्राप्स्यति, नताः वदन्ति, त्वां वादयित्वा। हे बावरी! मा भव, कपिनाथस्य वाणीं जानीहि।

हनूमतः आज्ञा, बलवतः दोहाई, महावीरस्य शपथः। यः बाहुपीडाम् अनुभवति, सः।

सिंहिकां संहृत्य बलात्, सुरसां छलेन संशोध्य, लङ्किनीं पातयित्वा, वाटिकां उज्ज्वलीकृता।

लङ्कां प्रज्वल्य, मकरीं विदार्य बारंबार, जातुधानान् धृत्वा, धूरिधानीं कृत्वा त्यक्ताः।

यमकातरीं भित्त्वा, मदोदरीं कठोरीकृत्य आनीय, रावणस्य रानीं, मेघनादं महतारीं च।

बाहुपीडायाः भीर् महावीरेण निपटं रक्षिता। कस्य सङ्कोचः? तुलस्याः सोचः भारी।

हे वीर! तव बालकेलिं श्रुत्वा धीरोऽपि सहमति, शरीरस्मृतिः भूलति सक्ररविराहुभिः।

तव बाहौ वसन्ति विशोकाः सर्वे लोकपालाः। तव नाम गृह्णतः कस्यापि आर्तिः न भवति।

सामदानभेदाः, वेदनिषिद्धाः सिद्धयः, सर्वे कपिनाथस्य करयोः। चोरस्य साहोः चूडा अपि।

आलस्येन, अनखेन, परिहासेन च शिक्षणम्। एतावता दिनेन तुलसीकी बाहुपीडा तिष्ठति।

टुकनिको घरे घरे कङ्गालः डोलति, बाल इव कृपालुः नतपालः पालयति पोषयति च।

अञ्जनीकुमारवीरेण सारः सम्भारः कृतः। आपनं न विस्मरिष्यति, मम भरोसोऽपि अस्ति।

इयत्ता परीक्षिता, सर्वथा समर्थः अद्य। हे कपिराज! सत्यं वदामि, को त्रिलोके त्वत्सदृशः?

दासः स्थासति सहते, परिहासं दृष्ट्वा कीजे। चीरीको मरणं खेलः बालकानाम् इव।

स्वकीयपापतः, त्रितापतः, शापतः वा बाहुवेदना वर्धिता, कथयितुं सोढुं वा न शक्यते।

बहव औषधयः, यन्त्रमन्त्रटोटकाः कृताः, देवताः मानिताः, अधिकतरम् अभवत्।

हे कर्तार! भर्तार! हर्तार! कर्मन्! काल! कोऽस्ति जगज्जाले यः एतत् न मन्यते?

हे रामदूत! तुलसी तव दासः, त्वं ममेति उक्तः। हे वीर! तव ढील मां पीडया पीडयति।

रामरायस्य दूतः, बायको सपूतः, हस्तपादसमर्थः, असहायानाम् सहायः।

बङ्का विरुदावली वेदैः गीयते। रावण इव योद्धा मुष्टिकायाः घायतः अभवत्।

एतादृशस्य महतः स्वामिनः समर्थस्य निवाजः अद्य। सीदतु सुसेवकः वचनमनःकायैः।

थोरी बाहुपीडा, तुलस्याः बृहती ग्लानिः। कस्य पापस्य कोपः, प्रभायाः लोपः प्रगटः?

देवाः, दानवाः, मनुष्याः, मुनयः, सिद्धाः, नागाः, छोटाः बृहदाः जीवाः चेतनाः अचेतनाः सर्वे।

पूतना पिशाची, जातुधानी जातुधानाः च। रामदूतस्य आज्ञां शिरसा मन्यन्ते।

घोरयन्त्रमन्त्रकूटकपटकुरोगयोगाः। हनूमतः आज्ञां श्रुत्वा गृहाणि त्यजन्ति।

क्रोधं कुरु कर्मणः, प्रबोधं कुरु तुलस्याः। शोधं कुरु तेषां ये दोषदुःखं ददति।

तव बलेन वानराः रावणात् रणे जितवन्तः। तव घातेन जातुधानाः गृहगृहाणि प्राप्ताः।

तव बलेन रामराज्यं कृतम्, सर्वे सुरकार्याणि। सकलसमाजः सज्जः, रघुवरस्य श्रृङ्गारः।

तव गुणगानं श्रुत्वा गीर्वाणाः पुलकिताः, सजलनेत्राः ब्रह्महरिहराः।

हे कीशनाथ! तुलस्याः मस्तके हस्तं फेरय। दासः दुःखितः न दृश्यताम्, तव कणिकामात्रेण।

पालय तव टुकम्, परिच्युते सत्यपि मा च्योतय। कुरु कौडीद्वयम्, स्वयमेव स्वदिशि पश्य।

हे भोरानाथ! प्रभात एव थोरे दोषे सरोषः भवसि। पोषय, तोषय, स्थापय, स्वयं मा अवहेलय।

त्वं जलम्, अहं जलचरः। त्वं माता, अहं शिशुः। इति न बुध्यसे? विलम्बं मा कुरु, मम अवलम्बं त्वयि अस्ति।

बालकं विकलं ज्ञात्वा, प्रेम पहिचान्य रक्ष। हे लामीलूम! तुलस्याः बाहौ हस्तं फेरय।

रोगैः, कुयोगैः, कुलोगैः परिवेष्टितः अस्मि, यथा वर्षाकाले जलदघनाघटा धुकि धावति।

जलं वर्षति, पीडा ज्वलति जवासेन यथा। रोषं विना दोषः, धूममूलं मलिना च।

हे करुणानिधे हनुमन्! महाबलवान्! दृष्ट्वा हसित्वा हुंकारेण फूत्कारेण सेनाः त्वया उड्डापिताः।

तुलसी कुरोगराढराक्षसैः भक्षितः आसीत्। केसरीकिशोरेण वीरेण रक्षितः, बरिआई प्राप्ता।

हे रामगुलाम! त्वं हनुमान् गोसाँइ। सुसाँइ सदा अनुकूलः।

माम् आखरद्वयमिव बालं पालितवान्, पितृमातृतः मङ्गलमोदसमूलम्।

बाहुपीडया बाहुपगाररूपया, आर्तः पुकारन् आनन्दं विस्मृतवान्।

हे श्रीरघुवीर! पीडां निवारय, तव दरबारे रहानि, लूलः अपि लुठामि।

कालस्य करालता, कर्मणः कठिनता वा। पापस्य प्रभावात् सुभावः वायुना उन्मत्तः।

वेदना कुभान्तिः रात्रिदिनं सोढुं न शक्यते। सा एव बाहुः गृहीता या समीरडावरेण गृहीता।

तव वृक्षः आनीतः, तं जलं दृष्ट्वा सिञ्च। मलीनः अभवत्, सः त्रिभिः तापैः तप्तः।

भूतानाम्, आत्मनः, परेषाम् अपि, हे कृपानिधे! सर्वेषां रीतिं जानीहि, हे रामरावर!

पादपीडा, उदरपीडा, बाहुपीडा, मुखपीडा, जर्जरं सर्वं शरीरं पीडामयम्।

देवाः, भूताः, पितरः, कर्म, खलः, कालः, ग्रहाः माम् प्रति दवरि दमानकम् इव दत्तवन्तः।

अहं तु मूल्यं विना विक्रीतः बाल्यादेव। रामनाम्नः ओटं ललाटे लिखितवान्।

कुम्भजस्य किंकरः विकलः गोखुरेषु मज्जति। हे रामराय! किमीदृशी दशा जाता?

बाहुकः, सुबाहुः, नीचः, लीचरः, मरीचः मिलित्वा। मुखपीडाकेतुजा कुरोगजातुधानाः।

रामनाम जपजागरं सानुरागं कृतवान्। कालस्य दूताः, भूताः किम् मम माने?

स्मरामि सहायौ रामलक्ष्मणौ आखरद्वयम्। ययोः समूहेन जगत् जागर्ति।

हे तुलसी! ताडकासंहारिणं भारीभटं स्मर। बरगदेन वानवान् बाणेन विद्धः।

बाल्ये शुद्धमना रामाभिमुखः अभवम्। रामनाम गृह्णन् टुकटाकं याचित्वा खादामि।

लोकरीतौ पतितः, पुनीतप्रीतिः रामरायः। मोहवशः भूत्वा तरकितराकं भित्त्वा उपविष्टः।

खोटान् आचरणान् आचरन् अपि आत्मानं समर्पितवान्। अञ्जनीकुमारेण रामपाणिपाकः शोधितः।

तुलसी गोसाईं अभवत्, मौढ्यदिनानि विस्मृतवान्। तस्य फलं परिणामे प्राप्नोमि।

अन्नवस्त्रहीनः, विषमविषादलीनः, दीनदुर्बलं दृष्ट्वा कोऽपि हायहायं न करोति।

तुलसी अनाथः, रघुनाथेन सनाथः कृतः। सीलसिन्धुः स्वस्वभावात् फलं दत्तवान्।

नीचः अस्मिन् मध्ये पतिं प्राप्य गर्वितः भविष्यति। प्रभुभजनं वचनमनःकायैः विहाय।

तस्मात् तनुः पेष्यते घोरबरतोरमिसेण। फुटित्वा फुटित्वा निःसरति लोनं रामरायकम्।

अहं जगति जानकीजीवनस्य दासः इति ख्यातः। मरणाय वाराणसी जलं सुरसरितः।

तुलस्याः द्वयोः हस्तयोः मोदकः एवं स्थानम्। यस्य जीविते मृते च बालको न शोचति।

माम् झूथं साचं लोकाः रामकम् इति वदन्ि। मम मनसि न हरकः, न हरिकः।

भारी पीडा दुःसहा शरीरतः विाहालं करोति। रघुवीरं विना शक्नोति दूरं कर्तुम्।

सीतापतिः स्वामी, हनुमान् सहायः नित्यम्। हितोपदेशकः महेशः गुरुः मन्तव्यः।

मनसा वाचा कर्मणा तव पादौ शरणम्। त्वदीयभरोसे सुरान् अहं न जाने।

व्याधिः भूतजनिता उपाधिः कस्यापि खलस्य। तुलस्याः समाधिं कुरु, जानीहि जनफुरकम्।

हे कपिनाथ! रघुनाथ! भोलानाथ! भूतनाथ! रोगसिन्धुं कुतः न डारयन्ति गायखुरकै?

वदामि हनुमनतः सुजानं रामरायतः। कृपानिधानं सङ्करतः सावधानं षृणुत।

हर्षविषादरागरोषगुणदोषमयी िरची ब्रह्मणा दृश्यते सर्वा दुनिया।

माया जीवः कालः कर्म सुभावः, कर्ता रामः वेदाः वदन्ि सत्यं मनसा चिन्तय।

तुमभ्यः किम प न भवति? हाहा! इतत् बुझय माम्। अहम् अपि मौनं स्थितः, तत् ज्ञात्वा लुन।