हनुमानचालीसा: भगवान् हनुमानस्य स्तुतिस्तोत्रम्
Episode 1 of 13: Hanuman Chalisa. —
हनुमानचालीसा
भगवान् हनुमानस्य स्तुतिस्तोत्रम्
हनुमानचालीसा भगवान् हनुमानस्य स्तुतिपरकं चत्वारिंशच्छ्लोकात्मकं स्तोत्रम् अस्ति, यत् कवि-सन्तः तुलसीदासेन विरचितम्। इदं रामभक्तस्य हनुमानस्य बलम्, बुद्धिम्, भक्तिं च स्तुवति, तथा च रक्षायै, शौर्याय, विघ्नविनाशाय च कोटिभ्यः जनैः जप्यते।
पद्यानि
मङ्गलाचरणम् (दोहा)
चालीसापाठात् पूर्वं गुरुवन्दना मङ्गलाचरणदोहा च।
श्रीगुरोः चरणकमलधूल्या स्वमनसो दर्पणं परिमृज्य, रघुकुलश्रेष्ठस्य, पुरुषार्थचतुष्टयप्रदस्य, अमलम् श्रीरामचन्द्रस्य यशो गच्छामि।
श्लोकः दोहा 1
बुद्धिहीनः इति ज्ञात्वा, पवनपुत्रं हनुमानं ध्यायामि। मम बलम्, बुद्धिम्, ज्ञानम् च प्रयच्छ, तथा च सर्वाणि कष्टानि दोषांश्च हर।
श्लोकः दोहा 2
चालीसा (४० चौपद्यः)
भगवतः महिम्नः, बलस्य, कृपायाश्च संकीर्तनपराः चत्वारिंशत् चौपद्यः।
जय हनुमान, बुद्धेः सर्वेषां च गुणानाम् अनन्तः सागरः। वानराणां राज्ञः जयोऽस्तु, यस्य तेजोमयी कीर्तिः त्रिलोकीम् प्रकाशयति।
श्लोकः 1
सः भगवान् रामस्य दिव्यदूतः अस्ति, अपारबुलस्य निवासस्थानम् अस्ति, तथा अञ्जनीपुत्रः पवनपुत्रः इति च ज्ञायते।
श्लोकः 2
सः परमशूरः महाबलवान् च अस्ति, वज्रसदृशं शरीरं यस्य अस्ति। सः सर्वान् दुष्टविचारान् हरति, सत्प्रज्ञायाः साथी अस्ति, सदा च सद्भिः सह निवसति।
श्लोकः 3
तस्य रूपं स्वर्णकान्त्य्रा दीव्यति, उत्तमवस्त्रैः भूषितम् अस्ति। तस्य कर्णयोः कुण्डले स्तः, केशाः च मनोहराः कुन्तलाः सन्ति।
श्लोकः 4
तस्य हस्तयोः वज्रं ध्वजः च विराजते; तस्य स्कन्धे मुञ्जतृणस्य पवित्रं यज्ञोपवीतं शोभते।
श्लोकः 5
यः साक्षात् शिवस्य प्रियपुत्रः केसरीपुत्रश्च अस्ति, यस्य दिव्यं तेजः प्रतापश्च सम्पूर्णेन विश्वेन पूज्यते।
श्लोकः 6
यः विद्वान्, गुणवान्, अतीव चतुरः अस्ति, तथा भगवान् रामस्य कार्याणि साधयितुं सदा तत्परः अस्ति।
श्लोकः 7
यः भगवतः दिव्यचरितानां श्रवणेन आनन्दं लभते, यस्य हृदि राम-लक्ष्मण-सीताः सदा निवसन्ति।
श्लोकः 8
सूक्ष्मं कोमलं च रूपं धृत्वा सः सीतायाः पुरतः प्रादुर्भूतः; तथा उग्रं भयानकं च रूपं धृत्वा लंकाम् अदहत्। इदं हनुमानस्य कोमलायाः भक्त्याः महाबलस्य च अद्भुतं सामञ्जस्यं दर्शयति।
श्लोकः 9
भयंकरं रूपं धृत्वा दैत्यान् विनाश्य, श्रीरामस्य सर्वाणि कार्याणि यत्नेन सम्पादयन्, अचलभक्तिं महाशक्तिं च प्रदर्शयन्।
श्लोकः 10
सञ्जीवनीम् आदाय लक्ष्मणं प्रत्यजीवयत्, प्रमुदितः श्रीरामश्च तं हृदये समालिङ्ग्य।
श्लोकः 11
रघुपतिः त्वां बहुधा प्रशशंस्वितान्। त्वं मम भरतवद् यस्ति प्रियः।
श्लोकः 12
सहस्रशीर्षः शेषः तव गुणान् गायति। इतिकथं श्रीपतिः त्वां परिष्वजति।
श्लोकः 13
सनकादयः सनातन ऋषयः, ब्रह्मा दिव्यऋषयः, नारदः, सरस्वती च, नागेन्द्रशेषः चेति सर्वे दिव्यगणाः भक्त्या युक्तिाः सभायां विराजन्ते।
श्लोकः 14
यमकुबेरदिक्पालानं ज्ञानं परिमितम्, तथापि रामस्य महिमां कवय् पण्डिताश्च कथं पूर्णतः वर्णयधुं शक्नुवन्ति।
श्लोकः 15
त्वं सुग्रीव्याय महानुग्रहं कृतवान् – तं रामेण संयोज्य राज्यं दत्तवान्।
श्लोकः 16
विवीषणः तव उपदेशं स्वीकृथै लङ्काराज्यालं प्राप्तवान्, एतद् सर्वलोकं जानात स्म।
श्लोकः 17
सूर्यः दूरं लक्ष्म्यंस तदवापि, विशुद्धभक्तव हनुमानुतं मधुरं फलं मत्वा उत्पपा ग्रहीतुम्।
श्लोकः 18
मुखे रामाङ्गुलीयं नाथय, समुद्रं तेर्नतवम् न वि कमति, यतो भक्तेः सकलमपि समाश्लिष्यति।
श्लोकः 19
तव कृपया सर्वाणि दुःसंसिद्ध कार्यणि सुविधानि भवन्ति।
श्लोकः 20
श्रीरामद्वार्से त्वमेव प्रथपः। तव अनुज्ञं विना प्रवेशः निरोधः।
श्लोकः 21
तवाश्रेयेव सुखया भवति। त्वं रक्षकः, तस्मादत्य सर्वभयाति निर्वृत।
श्लोकः 22
त्वं स्वयमात्मनWord संपदाय पाचरसि। तत्प्रभूप शिदैसिं स्मोत्राल्लयम्।
श्लोकः 23
यदा नाम स्याज्जयते महावीरहनुमान्, तदा दामो केचन भूतिष्ठा समीपमागतुम नैव दरिष्यन्ति।
श्लोकः 24
सततं शूरास्य हनुमतो नामकीर्तनात् सर्वे रोगाः सर्वे दोकः च विनश्यन्ति।
श्लोकः 25
हनुमान् सर्वविपद्भ्यो रक्षति । यस्तु मनसा कर्मणा वाचा च तं ध्याति ताद् विशोकं॥
श्लोकः 26
रामः सर्वतपस्विनां राजा । चर्ययापि सर्वत्रकार्याणि संसातिताणि।
श्लोकः 27
यः कश्चिद् हृदयकामना प्रकटयति स जाँ जीवनस्यानन्त फलं प्राप्नोति।
श्लोकः 28
चतुर्युगे तव महिमा जगति प्रथिता, या सर्वं विश्वं प्रकाशयति।
श्लोकः 29
सदशय् मुनि रक्षा नाथ। त्वं दैत्यनाथली ह, रामस्य प्रियोसि।
श्लोकः 30
अष्टसिद्धीनां नवनिधीनां च दाता तादौ वरम् जानकी ददाति।
श्लोकः 31
रामस्तव अन्तधि दिव्यरसम् अस्ति। सदैवं भव राघवस्य भक्तो दिन।
श्लोकः 32
भक्त्या ते प्रसाद् राम साक्षात् त्वां प्राप्नोति। जन्मकोटि कृतं दुःखं नश्रीह भ सर्वम्।
श्लोकः 33
प्रत्यनकाले चास्य भकत भगवद् रामं नित्यं पुरं वाप्नोति। तस्य च जन्मथा जाय तव हरेर्भजनं श्रेष्ठं।
श्लोकः 34
यु विष्वदेवदर्म् अन्तरात्मनः माभि। केवलहनुमत्पूजा सर्व सुखं -----------।
श्लोकः 35
सर्व दुरीत निहना: सर्व पाल यंत्र: चे ये वीर्य हनुधानं स्मृति या।
श्लोकः 36
विष्वग अभरत वंदि, जय हनुमते, गुरुवद जग जनन के पोत।
श्लोकः 37
यermannेः सड़् सपाक्ष भक्तं सपक्ती भा संमः, दुखतः सबंधं मुक्तयतेः सुखम् अवाप्नोति।
श्लोकः 38
यः धीति पठते विशं भक्ता सः सिद्धि अवाप्नोति, तत्र शम्भुः साक्षि।
श्लोकः 39
तुलसीदासः नित्यं हरेः दासः। हे प्रभो, कृपया मम हृदये निवासं कुरु।
श्लोकः 40
समापनदोहा
प्रभोः हृदये नित्यनिवासार्थं पावनप्रार्थना चालीसायाः समाप्तिश्च।
हे पवनपुत्र, सर्वक्लेशहर, मङ्गलमूर्ते, रामेण लक्ष्मणेन सीतया सह त्वं मम हृदये निवस। त्वं देवराजः असि।
श्लोकः दोहा
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
भौमवासरः स्थिरवासरः च
प्रातःकाले अथवा सन्ध्यासमये
सिन्दूरं, चम्पकतैलं, तुलसीमाला, मोदकाः च
- अतुलितबलं, धैर्यं, सर्वभयनिवारणम्
पृष्ठभूमिः
हनुमानचालीसा षोडशशतकस्य कवि-संत-तुलसीदासेन विरचिता चत्वारिंशच्छ्लोकात्मिका स्तुतिः अस्ति। तुलसीदासः रामचरितमानसस्य रचनार्थं प्रख्याततः अस्ति, यः भगवान् रामस्य जीवनस्य महाकाव्यात्मकं वर्णनं करोति। इदं स्तोत्रं भगवान् हनुमानप्रति समर्पितम् अस्ति, यः रामे अनन्यभक्त्या, अपारबलेन, रक्षकभावेन च ज्ञायते। परम्परया इदं धैर्यप्राप्तये, विघ्ननाशाय, आध्यात्मिकबलप्राप्तये च जप्तं भवति, विशेषतः मङ्गलवासरे शनिश्चरे च, ये हनुमानपूजायै अतीव शुभप्रदाः मन्यन्ते। अस्य ग्रन्थस्य भाषा अवधी अस्ति, या उत्तरभारतस्य एका भाषा वर्तते, तथा च हिन्दूदर्मे इदं अतिप्रसिद्धं प्रियं च भक्तिस्तोत्रम् अस्ति।
कथा महिमा च
नाभादास-विरचितस्य 'भक्तमाल'-ग्रन्थस्य अनुसारम्, षोडशशताब्द्यां देहल्यां चत्वारिंशद्दिनात्मक-कारावासे तुलसीदासेन हनुमानचालीसायाः प्राकट्यं कृतम्। कौतुकप्रदर्शनं निराकृत्य श्रीरामचरणयोः अनन्यशरणागतः सन् सः अवधीभाषायां चत्वारिंशत् पद्यानि अरचयत्, येन साक्षात् हनुमद्-अनुग्रहः सञ्जातः।
सम्पूर्णां कथां पठतु →अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Goswami Tulsidas · Medieval Bhakti Poet-Saint · 16th century, Awadh & Varanasi (North India)
A Sanskrit and Awadhi poet-saint best known for the Ramcharitmanas, his Awadhi retelling of the Ramayana. Tradition holds he faced years of hardship and wandering before settling in Varanasi, where he composed most of his other major works, including the Hanuman Chalisa and Vinaya Patrika, as devotional offerings to Rama and Hanuman.
ज्ञातव्य-विशेषः
रचयिता रचना च
हनुमानचालीसायाः रचना षोडशशतकस्य कवि-संत-तुलसीदासेन कृता, यः 'रामचरितमानस'महाकाव्यस्यापि रचयिता अस्ति। इयं अवधीभाषायाम् (हिंदीभाषायाः एका भेदः) रचिता अस्ति, येन तस्मिन् काले सामान्यजनाः अपि तां सुलभतया अवगन्तुम् शक्नुवन्।
संरचना जपविधानं च
अस्मिन् स्तोत्रे द्वौ प्रारम्भिकौ दोहाचौपझौ अन्ते च एकः दोहः वर्तते, येषां मध्ये चत्वारिंशत् (४०) चौपद्यः सन्ति। चत्वारिंशत्-संख्यायाः कारणात् अस्य नाम 'चालीसा' इति जातम्, तथा च मन्यते यत् अस्य जपः बलम्, बुद्धिम्, दैवी-रक्षाम् च प्रयच्छति।
प्रमुखकथानां सन्दर्भः
इमे श्लोकाः रामायणस्य प्रख्यातप्रसङ्गानां स्मरणं कुर्वन्ति: सीतान्वेषणाय हनुमानस्य समुद्रलङ्घनम्, पुच्छेन लंकादहनम्, लक्ष्मणपुनर्जीवनाय संजीविनी-औषधि-आनयनम्, तथा राम-सुग्रीवयोः मध्ये दूतस्य भूमिका च।
हनुमानस्य गुणानां वर्णनम्
इयं स्तुतिः हनुमानं बुद्धेशौर्यस्य च सागररूपेण स्तौति, तस्य शारीरिकरूपस्य (स्वर्णवर्णकान्तिः, कुण्डले, कुन्तलाः) शस्त्राणां च (वज्रं ध्वजः च) वर्णनं करोति। इदमपि दर्शयति यत् सः अष्टसिद्धिषु नवनिधिषु च आध्यात्मिकस्वामित्वं धारयति।
फलश्रुतिः
अन्तिमश्लोकाः वदन्ति यत् यः कोऽपि भक्त्या हनुमानचालीसां पठेत्, सः बन्धनात् मुक्तः भवति, दुःखानि नश्यन्ति, सर्वाणि सुखानि च प्राप्नोति। भूत-प्रेत-व्याधि-विघ्नानां निवारणाय, तथा च भगवान् रामस्य कृपाप्राप्तये अस्य पाठः विशेषरूपेण शस्यते।
Hanuman
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता