श्रीहनुमदारात्रिकम्
इदं आरात्रिकं भगवतः हनुमतः स्तुत्यर्थं गीयते। अस्य बलं, भक्तिं, रामायणे वर्णितानि वीरकर्माणि च प्रशंसति, तस्य आशीर्वादं रक्षणं च प्राप्तुं पठ्यते।
पद्यानि
प्रियस्य हनुमतः आरात्रिकं कुर्वे, यः दुष्टान् नाशयति रामस्य कलाकौशलं चास्ति।
श्लोकः 1
यस्य बलेन महापर्वतः कम्पितः, यस्य सान्निध्ये रोगाः दोषाश्च न प्रकटन्ते।
श्लोकः 2
अञ्जनीपुत्र, सर्वशक्तिमान्, सदा भक्तानां सहायः स्वामी च।
श्लोकः 3
रामेण शूरदूतः प्रेषितः, लङ्कां दग्ध्वा सीतावार्ताम् आनयत्।
श्लोकः 4
लङ्का समुद्रपरिखया दुर्गा आसीत्, तथापि वायुपुत्रः अविलम्बं ताम् अतिक्रान्तवान्।
श्लोकः 5
सः लङ्कां दग्ध्वा राक्षसान् हत्वा रामसीतयोः प्रयोजनं पूरितवान्।
श्लोकः 6
लक्ष्मणे मूर्च्छिते पीडिते च सञ्जीवनीऔषधम् आनीय तस्य प्राणान् रक्षितवान्।
श्लोकः 7
पातालं प्रविश्य यमदुर्गं भित्त्वा अहिरावणस्य बाहू चिच्छेद।
श्लोकः 8
वामबाहुना राक्षससेनां निहत्य दक्षिणबाहुना साधून् मोचितवान्।
श्लोकः 9
देवाः मनुष्याः ऋषयः च आरात्रिकं कुर्वन्ति, 'जय जय जय हनुमतो' इति गायन्ति।
श्लोकः 10
माता अञ्जना स्वर्णपात्रेण कर्पूरदीपेन आरात्रिकं करोति।
श्लोकः 11
यः कश्चिद् हनुमतः आरतीम् गायति, सः वैकुण्ठे वसति परमां गतिं च प्राप्नोति।
श्लोकः 12
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
भौमवासरः स्थिरवासरः च
प्रातःकाले अथवा सन्ध्यासमये
सिन्दूरं, चम्पकतैलं, तुलसीमाला, मोदकाः च
- अतुलितबलं, धैर्यं, सर्वभयनिवारणम्
पृष्ठभूमिः
इदम् आरात्रिकं हिन्दुधार्मिकाचारेषु प्रियम् अस्ति, विशेषतः उत्तरभारते प्रसिद्धम्। सायंकाले दीपदानविधौ मन्दिरेषु गृहेषु च पारम्परिकतया गीयते। अस्य स्तोत्रे रामायणस्य मुख्यप्रसङ्गाः, यथा हनुमतः समुद्रलङ्घनं, लक्ष्मणस्य सञ्जीवनी-औषधेन रक्षणं च वर्णिताः। अस्य पाठेन बलं, साहसं, आध्यात्मिकं फलं च प्राप्यते इति विश्वासः।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Swami Ramananda
ज्ञातव्य-विशेषः
आरात्रिकरूपम्
इदं आरात्रिकम् नाम हिन्दुधर्मस्य विधिः — देवतायाः पुरतः दीपान् प्रज्वाल्य गीतानि गायन् भ्रामयति। दीर्घेभ्यः स्तोत्रेभ्यः भिन्नं, आरात्रिकं लघु, लयात्मकं, सामूहिकगानार्थं च भवति। इदं बलभक्तिप्रसिद्धस्य वानरदेवस्य हनुमतः प्रियं नित्यनैवेद्यम्।
हनुमतो जन्म
पाठः एनं 'अञ्जनी-पुत्रः' (अञ्जन्याः पुत्रः) इति आह। रामायणे हनुमान् स्वर्गीयाप्सरसः अञ्जन्याः वायुदेवस्य (पवनस्य) च पुत्रः। अतः स 'पवनसुतः' (वायोः पुत्रः) इत्यपि कथ्यते — समुद्रं लङ्घयित्वा लङ्कां गन्तुं तस्य क्षमतायाः एषा कुञ्जिका।
लङ्काप्रसङ्गः
श्लोकाः ३–५ रामायणस्य पराकाष्ठां सङ्क्षिपन्ति: हनुमान् समुद्रं लङ्घयित्वा लङ्कां गत्वा सीतां दृष्ट्वा, राक्षसराजस्य रावणस्य नगरं ज्वलितपुच्छेन दहति, पुनरागच्छति। 'परिखासमुद्रः' (श्लोक ४) द्योतयति यत् विशालसमुद्रोऽपि वायुपुत्रं स्तम्भयितुं नाशक्नोत्।
सञ्जीवनीरक्षणम्
श्लोकः ६ तं प्रसिद्धक्षणं स्मारयति यदा रामस्य भ्राता लक्ष्मणः युद्धे निपतितः। हनुमान् हिमालयं गत्वा प्राणदायिनीं सञ्जीवनीम् औषधिम् आनीय तं जीवयति — निष्ठायाः शीघ्रक्रियायाश्च कथा, हनुमत्कथासु प्रिया।
अहिरावणप्रसङ्गः
श्लोकः ७ परवर्तीम् एकां कथां सूचयति, या मूलरामायणे नास्ति किन्तु उत्तरभारतीयकथनेषु लोकप्रिया: अहिरावणनामा राक्षसः रामं लक्ष्मणं च पातालं (पाताल) नयति। हनुमान् प्रविश्य राक्षसस्य सुरक्षां भङ्क्त्वा तं हत्वा उभौ भ्रातरौ रक्षति — मुख्यमहाकाव्यादपि परं रक्षकत्वं दर्शयति।
प्रतीकात्मकभुजौ
श्लोकः ८ हनुमतो वामभुजं (राक्षसविनाशकम्) दक्षिणभुजेन (सन्तरक्षकम्) योजयति। इयं भक्तिरूपकम्: पापं चूर्णयन्ती शक्तिः एव भक्तान् आश्रयति — हनुमदुपासनायाः केन्द्रभूतं द्वैतम्।
मोक्षप्रतिज्ञा
अन्तिमश्लोकः (११) आश्वस्तं करोति यत् इदम् आरात्रिकं गायतः विष्णोः स्वर्गे वैकुण्ठे स्थानं लभ्यते। इयं प्रमाणभूता भक्तिप्रत्याशा — श्रद्धया गानक्रिया स्वयम् एव मुक्तेर्मार्गः मन्यते।
विधिविवरणम्
श्लोकः १० हनुमतो मातुः अञ्जन्याः सुवर्णथाल्या कर्पूरज्वालया च आरात्रिकं कुर्वन्त्याः वर्णनं करोति। कर्पूरः निरवशेषं दहति, भक्तौ अहङ्कारस्य पूर्णविलयनं सूचयन् — विधिप्रतिमासु निहितः सूक्ष्मधर्मतत्त्वबिन्दुः।
Hanuman
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता