श्री हनुमानाची आरती

ही आरती आहे, म्हणजे गाणी गात देवतेसमोर दिवे ओवाळण्याचा हिंदू विधी. लांब स्तोत्रांपेक्षा (स्तुतीग्रंथ) आरती छोटी, लयबद्ध आणि सामूहिक गायनासाठी असते; ही आरती बल आणि भक्तीसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या वानरदेव हनुमानाला प्रिय दैनंदिन अर्पण आहे.

पद 3 मध्ये त्यांना ‘अंजनीपुत्र’ (अंजनीचा पुत्र) म्हटले आहे. रामायण परंपरेनुसार हनुमानाचा जन्म अंजनी आणि वायुदेव (पवन) यांच्यापासून झाला; म्हणूनच पद 5 मध्ये त्यांना ‘पवनसुत’ (वायूचा पुत्र) म्हटले आहे — लंकेपर्यंत समुद्र ओलांडण्याच्या त्यांच्या सामर्थ्याचे ते कारण आहे.

पद 4 ते 6 मध्ये रामायणाचा परमोच्च क्षण संक्षेपाने आला आहे: रामांनी आपली अंगठी देऊन हनुमानांना पाठवले, ते समुद्र ओलांडून लंकेत पोहोचले, सीतेचा शोध लावला, आणि आपल्या अग्निशेपटीने लंका नगरी जाळली. ‘खंदकासारखा समुद्र’ (पद 5) हे दर्शवते की इतका विशाल समुद्रसुद्धा वायुपुत्राला थांबवू शकला नाही.

पद 7 मध्ये युद्धात रामांचे बंधू लक्ष्मण पडल्याच्या क्षणाची आठवण आहे. हनुमान हिमालयात जाऊन जीवन देणारी संजीवनी वनस्पती घेऊन आले आणि त्यांना पुन्हा जिवंत केले — निष्ठा आणि तत्परतेची ही कथा हनुमान-आख्यायिकेत आवडती आहे.

पद 8 मध्ये एका नंतरच्या आख्यायिकेचा उल्लेख आहे, जी वाल्मीकी रामायणात नाही पण उत्तर भारतातील पुनर्कथनांत लोकप्रिय आहे: दैत्य अहिरावण राम आणि लक्ष्मणांना पाताळात नेतो. हनुमान तिथे प्रवेश करून दैत्याची संरक्षणव्यवस्था भेदतात आणि त्याला ठार करतात, दोन्ही बंधूंना वाचवतात — मुख्य महाकाव्याच्या पलीकडेही ते रक्षक आहेत हे दाखवणारा प्रसंग.

पद 9 मध्ये हनुमानाचा डावा बाहू (दैत्यांचा नाश करणारा) आणि उजवा बाहू (संतांचे रक्षण करणारा) यांची जोडणी आहे. हे भक्तिमय रूपक आहे: जे सामर्थ्य दुष्टांना चिरडते, तेच सामर्थ्य निष्ठावंत भक्तांना आश्रयही देते — हनुमान-उपासनेच्या केंद्रस्थानी असलेली ही द्वैती प्रतिमा आहे.

पद 11 मध्ये हनुमानाची माता अंजनी सोन्याच्या ताटात आणि कापराच्या ज्योतीने आरती करते असे वर्णन आहे, आणि पद 12 मध्ये जो कोणी ही आरती गाईल त्याला विष्णूंच्या स्वर्गलोक वैकुंठात स्थान मिळण्याचे आश्वासन आहे. कापूर अवशेषाविना जळतो, हा भक्तीत अहंकार विरघळण्याचा पारंपरिक प्रतीक आहे.