હનુમાન બાહુક

સમુદ્રને પાર કરનાર, સીતાના શોકને હરનાર, સૂર્યના બાળક જેવા વર્ણવાળા શરીરવાળા, વિશાળ ભુજાઓવાળા, ભયંકર મૂર્તિવાળા અને કાળને પણ કાળ સમાન છે.

ગહન વનને બાળી નાખનાર, નિર્ભયપણે લંકાને દહન કરનાર, વાંકા ભુજાવાળા, રાક્ષસોના બળવાન માન અને મદને દબાવનાર પવનપુત્ર હનુમાન છે.

તુલસીદાસ કહે છે કે જેઓ સેવા કરે છે તેમને સુલભ છે, સેવકોના હિત માટે સદા નજીક રહે છે, ગુણોનું ગાન કરનાર, નમન કરનાર, સ્મરણ કરનાર અને જપ કરનારના સર્વ કઠણ સંકટોનો નાશ કરે છે.

સુવર્ણ પર્વત સમાન કાંતિવાળા, કરોડો સૂર્યોના સમૂહના તેજથી ઘેરાયેલા, વિશાળ હૃદયવાળા, ભુજદંડો ભયંકર અને નખો વજ્ર જેવા કઠોર છે.

પીળા નેત્રોવાળા, ભ્રુકુટી ભયંકર, જીભ અને દાંતોથી યુક્ત મુખવાળા, વાનરના કેશવાળા, કઠોર પૂંછડીવાળા, દુષ્ટોના સમૂહના બળને ભસ્મ કરનાર છે.

તુલસીદાસ કહે છે કે જેના હૃદયમાં પવનપુત્રની ભયંકર મૂર્તિ વસે છે, તે પુરુષ પાસે સંતાપ અને પાપ સ્વપ્નમાં પણ નજીક આવતા નથી.

પાંચમુખી છમુખી અને ભૃગુ મુખ્ય એવા યોદ્ધાઓ, અસુરો અને દેવતાઓ, સર્વ સમાન યુદ્ધમાં સમર્થ શૂરવીર છે.

બાંકો વીર, વિરુદાવલીથી વિરુદાયેલો, વેદ અને બંદીજનો તેની પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરવાનું ગાય છે.

જેના ગુણોને રઘુનાથ કહે છે, જેના બળથી અપાર જળથી ભરેલો જગતરૂપી સમુદ્ર ડગમગી જાય છે.

બે સેનાઓના દમન કરનાર કોણ છે? પવનપુત્ર, રજપૂત અને ઉત્તમ વીર છે.

સૂર્ય પાસે ભણવા ગયા હનુમાન, સૂર્યના મનમાં બાળક જેવી કેલિ કરીને ફેરફાર કર્યો.

પાછલા પગથી ગમન કરે છે, ગગનમાં લીન મનવાળા, ક્રમમાં ભ્રમ નથી, કપિ બાલકનો વિહાર છે.

આ કૌતુક જોઈને લોકપાલ, હરિ, હર અને બ્રહ્માના નેત્રો ચકાચૌંધ થઈ ગયા, ચિત્તમાં આશ્ચર્ય થયું.

બળ તો વીરત્વરસ જેવું, ધીરજ તો, સાહસ તો, તુલસી કહે છે કે શરીર ધારણ કરેલા સર્વનો સાર તે હનુમાન છે.

ભારત યુદ્ધમાં અર્જુનના રથના ધ્વજ પર કપિરાજ શોભ્યા, તે સાંભળી કૌરવરાજનું સૈન્ય હલબલી ગયું.

દ્રોણ અને ભીષ્મે કહ્યું કે પવનપુત્ર મહાવીર છે, જેનું બળ વીરરસરૂપી જળના સમુદ્ર જેવું છે.

વાનર સ્વભાવ તથા બાલકેલિમાં સૂર્યને પકડવા, પહાડ પરથી કૂદવા છતાં આકાશનું તળ ઓછું ન થયું.

માથું નમાવી નમાવી, હાથ જોડી જોડીને યોદ્ધાઓ જુએ છે, હનુમાનના દર્શનથી જગજીવનનું ફળ મળે છે.

ગાયના ખુર જેવા સમુદ્રને બનાવી, હોલિકાની જેમ લંકા લાવ્યા, નિપટ નિર્ભય થઈ પરપુરમાં ગડબડ થઈ.

દ્રોણ જેવો પહાડ ઉખાડીને ખ્યાલથી લીધો, કપિની રમતમાં દડાની જેમ ફળ થયું.

સંકટોના સમૂહ અને અસમંજસ થયું રામરાજ્યમાં, યુગોના સમૂહનું કાર્ય પળમાં કરતલમાં થઈ ગયું.

સાહસી અને સમર્થ, તુલસીનો નાથ જેની બાંહ છે, લોકપાલોને પાલન કરવા માટે ફરી સ્થિર થયા.

કાચબાની પીઠ પર જેના પગ ગાડે છે, જાણે સમુદ્રના જળનો ભાજન નાપીને ભરે છે.

રાક્ષસોના દાવાનલ માટે દુર્ગ થયો, મોટી માછલીનો નિવાસ અને તિમિ માછલીનું સ્થાન થયું.

કુંભકર્ણ અને રાવણના ગર્જના સમાન ઈંધણને, તુલસી કહે છે તેનો પ્રતાપ પ્રબળ અગ્નિ થયો.

ભીષ્મ કહે છે કે મારા અનુમાને હનુમાન સમાન ત્રિકાળમાં અને ત્રિલોકમાં મહાબળી નથી.

રામરાયના દૂત, પવનના સપૂત પુત્ર, તું અંજનીનો નંદન છે, તારો પ્રતાપ અતિશય સૂર્ય જેવો છે.

સીતાના શોકને શાંત કરનાર, પાપ અને દોષોનો દમન કરનાર, શરણે આવેલાના રક્ષક, લક્ષ્મણના પ્રાણ સમાન.

દશમુખ રાવણના દુઃસહ દારિદ્ર્યને દૂર કરવા માટે, ત્રિલોકમાં પ્રકટ થયા, તુલસીના નિધાન સમાન.

જ્ઞાની, ગુણવાન, બળવાન, સેવામાં સાવધાન, સ્વામી, સુજાન, હૃદયમાં એવા હનુમાનને સ્થાન આપો.

દુષ્ટોના સમૂહનો દમન કરનાર, ભુવનમાં વિદિત બળવાળા, વેદ જેની કીર્તિ ગાય છે, દેવોના બંદીઓને છોડાવનાર.

પાપ, તાપ અને અજ્ઞાનરૂપી હિમને દૂર કરવામાં નિપુણ, ભક્તરૂપી કમળને સુખ આપનાર પ્રાતઃકાળના સૂર્ય જેવા.

આ લોક અને પરલોકમાં શોક રહિત, સ્વપ્નમાં પણ દુઃખ નથી, તુલસીના હૃદયમાં માત્ર એક જ તરફનો ભરોસો છે.

રામનો લાડકો દાસ, બામદેવનું નિવાસસ્થાન, નામ કલિયુગમાં કામધેનુ સમાન, કેસરીના પુત્રનું નામ.

મહાબળની સીમા, મહાભયંકર, મહાન વાણીવાળા, મહાવીર, રઘુવીરના પ્રિય તરીકે પ્રસિદ્ધ.

વજ્ર જેવું કઠોર શરીર, યુદ્ધમાં ગર્જના કરનાર, કરુણાથી ભરેલું મન, ધાર્મિક અને ધીર.

દુર્જનો માટે કાળ જેવો ભયંકર, સજ્જનોનો રક્ષક, સ્મરણ કરતાં તુલસીની પીડાનો હરનાર.

સીતાને સુખ આપનાર, રઘુનાયકનો લાડકો, ભક્તોનો સહાયક, સાહસી પવનપુત્ર છે.

સર્જન કરવા માટે બ્રહ્મા જેવા, પાલન કરવા હરિ જેવા, મૃત્યુને મારવા માટે શિવ જેવા, જીવાડવા માટે અમૃતપાન જેવા.

ધારણ કરવા માટે પૃથ્વી જેવા, તમને દૂર કરવા સૂર્ય જેવા, સુકાવવા અગ્નિ જેવા, પોષવા ચંદ્ર જેવા.

દુષ્ટોને દુઃખ દેનાર, ભક્તોને સંતોષ આપનાર, મલિનતાના મોદકની માંગણી કરનાર ઉત્તમ દાની.

આર્તોની આર્તિને નિવારનાર ત્રણે લોકમાં, તુલસીનો સ્વામી હઠીલો હનુમાન છે.

સેવકની વિનંતી જાણી જાનકીનો માન વધે છે, અનુકૂળ થાય છે અને શિવ નાથની નાકને નમન કરે છે.

દેવી-દેવ-દાનવ દયાળુ થઈ હાથ જોડે છે, બાપુરા બરાક બીજા કોણ છે?

જાગતા, સૂતા, બેઠા, વાતો કરતા, આનંદમાં તેનું અનર્થ થાય તે એક આંકમાં સમર્થ છે.

સર્વ દિવસ સારો રહે છે, જ્યાં ત્યાં તેને પુરો ફાયદો થાય છે, જેના હૃદમાં હનુમાનના હાંકનો ભરોસો છે.

અનુકૂળ ગૌરી સહિત અનુકૂળ શિવ તેને, સર્વ લોકપાલ, લક્ષ્મણ, રામ અને જાનકી.

આ લોક અને પરલોકમાં શોક રહિત તે ત્રિલોકમાં, તુલસી કહે છે, બીજા કોઈ વીરની કેવી વાત?

કેસરીના પુત્ર અને બંદીછોડના બધા આશ્રિત, કરુણાના ભંડાર કપિની નિર્મળ કીર્તિ છે.

બાલકની જેમ પાલન કરે છે કૃપાળુ મુનિ અને સિદ્ધ તેનું, જેના હૃદયમાં હનુમાનની હાંક ખીલે છે.

કરુણાના નિધાન, બળ અને બુદ્ધિના નિધાન, આનંદ અને મહિમાના નિધાન, ગુણ અને જ્ઞાનના નિધાન છો.

બામદેવના રૂપ, રાજા રામના સ્નેહી, નામ લેતા-દેતા અર્થ, ધર્મ, કામ અને મોક્ષ આપનાર છો.

તમારા પ્રભાવથી, સીતાનાથના સુભાવ અને શીલથી, લોક અને વેદની વિધિમાં વિદ્વાન હનુમાન છો.

મન, વચન અને કર્મ દ્વારા ત્રણે પ્રકારે, તુલસી તમારો છે, તમે સ્વામી સુજાન છો.

મનથી દુર્ગમ, પણ શરીરથી સુલભ કરી કપીશ, મહારાજના કાર્યમાં સમાજ અને સાજ સજાવે છે.

દેવોનો બંદીછોડ, યુદ્ધમાં ગર્જનાર, કેસરીના પુત્ર, યુગો યુગ સુધી જગતમાં તારા વિરદ વિરાજે છે.

વીર અને બળવાન, તુલસીની તરફ જોર વધે છે, સાંભળી સાધુઓ સંકોચ પામે, દુષ્ટો ગાજે છે.

બગડેલું સુધારો, અંજનીકુમાર, મારા માટે કરો, જેમ હનુમાનના આશ્રિતોનું થાય છે.

જનના શિરોમણિ છો હનુમાન, સદા જનના મનમાં તમારો વાસ છે. મારું બગાડવું હું કોનું કહું? કયા કારણે તમારાથી ખિજાઉં?

સ્વામી-સેવકના નાતાથી હાથ કર્યો તે ત્યાં તુલસીનો કોઈ ઉપાય નથી. દોષ સંભળાવવાથી આગળથી હોશિયાર બનીશ, પણ મન તો હાર માની ગયું.

તમારા સ્થાપિતને મહેશ પણ ઉથાપી શકતા નથી, જે કપિ સ્થાપે છે તે સ્થિર રહે છે. તમારા ઉપકાર કરેલ ગરીબનિવાજ તમારા શત્રુઓના હૃદયમાં શૂળ સમાન વિરાજે છે.

સંકટ અને શોક બધા, તુલસી કહે છે, નામ લેતા માખીના જાળા જેવા ફાટી જાય છે. વૃદ્ધ થયા, બલિ, મારી બાર સુધી, કે હાર માનીને બહુ નમી પડ્યા.

સમુદ્ર તરે, મોટા વીરોને દબાવે, દુષ્ટોને બાળે છે, લંકાના ઢોંગી મવાઓને. તું રણના સિંહ સમાન, સિંહની જેમ શત્રુરૂપી હાથીઓને ફાડી નાખે છે, જેમ છૈલ ગજને.

તારા જેવા સમર્થ સારા સ્વામીની સેવા કરતાં તુલસી દુઃખ, દોષ અને દાવાગ્નિ સહન કરે છે. વાનર, બાજ, દુષ્ટ પક્ષીઓ વધે છે, કેમ ન લપેટીને કબૂતર જેવા લઈ લો?

રાક્ષસોના દમન કરનાર, વનની જેમ, દશાનનનું મુખ જોવા ન મળ્યું. વાદળના ગર્જના સમાન, અકંપન, કુંભકર્ણ જેવા હાથીઓ પર સિંહનો વાર.

રામના પ્રતાપરૂપી અગ્નિ, બાજુ, શત્રુ, પવનના લાડકા. પાપથી, શાપથી, ત્રણે તાપથી, તુલસીનું તે જ રક્ષણ કરનાર.

જગત જાણે છે હનુમાનના ઉપકાર કરેલા જનને, મનમાં અનુમાન કરી, બલિ, બોલને ભૂલતા નહીં.

સેવાને યોગ્ય તુલસીથી ક્યારેક ભૂલ થઈ હોય, તો સ્વામીના સ્વભાવને અને કપિની સાહિબીને સંભારો.

અપરાધી જાણીને હજારો પ્રકારની શાસ્તિ કરો, પણ જો મોદક (લાડુ) મરે, તો તેને માવો (ઔષધ) મારતા નહીં.

સાહસી પવનના લાડકા, રઘુબીરજીના, બાંહની પીડા, મહાવીર, ઝડપથી દૂર કરો.

બાલકને જોઈને, બલિ, બારથી પોતાનો કર્યો, દીનબંધુએ દયા કરી, નિરુપાધિ અનન્યપણે.

તમારો ભરોસો તુલસીને છે, તમારું જ બળ, આશા તમારી છે, દાસ તમારો છે, તેમ સમજો.

મોટો ભયંકર કલિયુગ, કોને બેહાલ નથી કર્યો? માથા પરના બલિના પગને જોઈને તેને દૂર કરો.

કેસરીના પુત્ર, રણમાં ગર્જનાર, બળવાન વીર, બાંહની પીડા, રાહુની માતા (પ્રતિદા)ની જેમ પછાડીને મારો.

ઉથાપેલાને સ્થાપનાર, સ્થિર સ્થાપિતને ઉથાપનાર, કેસરીના પુત્ર, તમારા બળને સંભારો.

રામના ગુલામોનો કલ્પવૃક્ષ, રામદૂત, મારા જેવા દીન અને દુબળાનો તમારો સહારો.

સ્વામી સમર્થ, તમારા જેવા તુલસીના માથા પર, તે પણ અપરાધ વિના, હે વીર, બાંધીને મારો.

વિશાળ પોંખણી જેવી બાંહ, બલિ, જળચરની પીડા, મગરની જેમ પકડીને મુખ ફાડી નાખો.

રામનો સ્નેહ, રામનું સાહસ, લક્ષ્મણ, સીતા, રામની ભક્તિ, શોક અને સંકટને દૂર કરો.

આનંદ, ક્રોધ, રોગરૂપી સમુદ્રને જોઈ હારેલા, જીવ અને જામ્બવાનનો ભરોસો તમારો ભાર છે.

કૂદો, કૃપાળુ, તુલસીના સુપ્રેમ પર્વતથી, સથળ સુબેલ પર ભાલુ બેસીને વિચારે.

મહાવીર બાકા, બરાકની બાંહની પીડા કેમ નહીં? લંકિની જેમ લાતઘાતથી મરોડીને મારો.

આ લોક, પરલોક કે ત્રિલોકમાં જોવા નથી મળતા, તમારા જેવા સમર્થ, ચારે દિશામાં જુઓ.

હે નાથ, કર્મ, કાળ, લોકપાલ, સમગ્ર ચરાચર જીવજાત – આ બધું તમારા હાથમાં છે, તમારી મહિમાથી વિચારો.

તમારો વિશિષ્ટ દાસ (તુલસીદાસ) તમારા હૃદયમાં વાસ કરે છે. હે પ્રભુ, તે તુલસી દુઃખી દેખાય છે – ભારે દુઃખી.

બાંહનો દુખાવો વડના મૂળ જેવો, કપિકચ્છુની વેલ જેવો ફેલાયો છે; તેને કપિની રમતની જેમ જ ઉખેડી નાખો.

ભયંકર કંસ રાજાના ભરોસે, પૂતના રાક્ષસી કોઈથી શું ડરશે?

તે અત્યંત ભયંકર બાળઘાતિની છે, કહી ન શકાય; પરંતુ બાંહના બળવાળો સુંદર નાનો બાળક (કૃષ્ણ) તેને છિન્નભિન્ન કરશે.

તે વેશ બનાવીને આવી છે; જાતે વિચારી જુઓ: પાપ જતું રહેશે, તે ગુણી (કૃષ્ણ)ના પાલમાં પડશે.

જેમ પૂતના પિશાચિની (કૃષ્ણથી મારી ગઈ), તેમ હે કપિકાન્હ, તુલસીની બાંહની પીડા, હે મહાવીર, તારે માર્યા મરી જશે.

શું તે ભાલ (નસીબ)ની, કાળની, રોષની કે ત્રિદોષની છે? આ ઘોર પીડા પાપ, તાપ અને છળછાંહ (દુષ્ટ પ્રભાવ)ની છે.

શું તે કર્મના કપટની, કે યંત્ર-મંત્ર-બૂટ (ઔષધિ)ની છે? તે દૂર થાય, તે પાપી, મનમાંની મલિનતા.

તે સજા પામશે – નમ્ર (તુલસી) કહે છે. હે બાવરી, કપિનાથ (હનુમાન)ની વાણી જાણીને મૂર્ખ ન થા.

બળવાન હનુમાનની દુહાઈ, મહાવીરની સોગંદ – જો બાંહની પીડા રહે તો (તે ન રહે).

સિંહિકાને બળથી સંહારી, સુરસાના છળને સુધારી, લંકિનીને પછાડી મારી, અને બગીચો ઉજાડી નાખ્યો.

લંકાને બાળી, મકરી (મગર?)ને વારંવાર વિદારી, અને રાક્ષસોને ધૂળધાની (ધૂળમાં મેળવી) કરી દીધા.

યમની કાતરી (તલવાર) તોડી, મંદોદરીને કઠોરતાથી લાવ્યા, રાવણની રાણી અને મેઘનાદને મહાત કર્યા.

હે મહાવીર, તમે બાંહપીડાના ભયને એકદમ દૂર રાખ્યો. કોનો સંકોચ? તુલસીનો ભારે ચિંતા છે.

હે વીર, તારી બાલલીલા સાંભળીને ધીર પણ સ્તબ્ધ થઈ જાય છે, અને ઇંદ્ર-સૂર્ય-રાહુ જેવા શરીરની સુધ ભૂલી જાય છે.

તારી બાંહમાં બધા લોકપાલ નિઃશોક થઈને વસે છે. તારું નામ લેતાં કોઈની આરત (વ્યથા) રહેતી નથી.

સામ, દાન, ભેદ વિધિથી સિદ્ધિ મેળવવામાં વેદ પણ અસમર્થ છે; કપિનાથના હાથમાં સાહુકારની ચોરી (ચોરાયેલી વસ્તુ) છે.

આળસ, ગુસ્સો કે મજાકથી આ શિખામણ છે? આટલા દિવસથી તુલસીની બાંહની પીડા રહી છે.

ટુકડા માટે ઘર-ઘર ડોલતા કંગાળને બોલાવી, હે કૃપાળુ, હે નતપાલ, બાળકની જેમ પાળી પોષો.

હે અંજનીકુમાર વીર, તમે સાર સંભાર કર્યો છે (મારી યાદ રાખી છે). તમે પોતાનાને નહિ ભૂલો, અને મારો પણ ભરોસો છે.

આટલું પરીક્ષણ થયું, તમે બધી રીતે સમર્થ છો. હે કપિરાજ, સાચું કહું છું – ત્રિલોકમાં તમારા જેવો કોણ છે?

દાસ શાસ્તિ (સજા) સહે છે, પરિહાસ જોઈને (તમે મજાક કરો છો). ચીડીનું મરણ બાળકોની રમત જેવું છે (તુલસીની પીડા તમારા માટે નજીવી છે).

પોતાના જ પાપોથી, કે ત્રિતાપથી, કે શાપથી, બાંહની વેદના વધી છે – કહી ન શકાય, સહન નથી થતી.

અનેક ઔષધ, યંત્ર-મંત્ર-ટોટકા વગેરે કર્યા; દેવતાઓને મનાવ્યા પણ નિષ્ફળ ગયા, પીડા વધતી જાય છે.

કર્તા, ભર્તા, હર્તા, કર્મ, કાળ – જગજાળમાં એવું કોણ છે જે આને (તમારા અધીન) ન માનતું હોય?

તુલસી તારો ચેરો (દાસ) છે, તું મારો છે – એમ રામદૂત કહ્યું. હે વીર, તારી ઢીલ (વિલંબ) મને પીડા કરતાં વધુ પીરાવે છે.

રામરાયના દૂત, સપૂત (સદ્પુત્ર) પવનપુત્ર, હાથ-પગમાં સમર્થ, અસહાયના સહાયક.

તમારી બાંકી (અનોખી) વિરદાવલી વેદોમાં ગવાય છે. રાવણ જેવો યોદ્ધો મુઠ્ઠીના ઘાથી ઘાયલ થયો.

આટલા બડા સાહેબ સમર્થની નિવાજ (કૃપા) આજે; સુસેવક (તુલસી) વચન, મન, કાયાથી સીદત (કષ્ટ પામે છે).

થોડી બાંહપીડાની મોટી ગ્લાનિ (શરમ) તુલસીને થઈ. કયા પાપના કોપથી પ્રગટ પ્રભાવનો લોપ થયો?

દેવી, દેવ, દાનવ, મનુષ્ય, મુનિ, સિદ્ધ, નાગ – નાના-મોટા જેટલા પણ ચેતન અને અચેત જીવ છે.

પૂતના, પિશાચી, જાતુધાની, જાતુધાન, વામ (દુષ્ટ) – બધા રામદૂતની રજાઈ (આજ્ઞા) માથે માની લે છે.

ઘોર યંત્ર, મંત્ર, કૂટ, કપટ, કુરોગ, યોગ – હનુમાનની આણ સાંભળીને તે નિકેત (ઠેકાણું) છોડી દે છે.

કર્મ પર ક્રોધ કરો, તુલસીને પ્રબોધ (સમજ) આપો, અને જેઓ દોષ-દુઃખ આપે છે તેમનો સોધ (શોધ) કરો.

તારા બળથી વાનરોએ રાવણ સાથે યુદ્ધ જીત્યું; તારે ઘાલે (મારથી) રાક્ષસો ઘર-ઘરના થઈ ગયા.

તારા બળથી રામરાજ્ય થયું, બધા સુરકાર્ય થયા; સકળ સમાજ રઘુવર માટે સજ્જ થયો.

તારા ગુણગાન સાંભળીને દેવતાઓ પુલકિત થાય છે; બ્રહ્મા, હરિ, હરનાં નેત્રો સજળ થઈ જાય છે.

હે કીસનાથ, તુલસીના માથા પર હાથ ફેરવો; જોઈએ કે દાસ તમારા કણિક (અંશ)થી પણ દુઃખી ન દેખાય.

તારા ટુકડા (અન્ન) માટે પાળો; ચૂક ન થવા દો. હું કૂર કોડી (નકામો) છું; મારી તરફ જુઓ.

હે ભોરાનાથ (પ્રભાતના સ્વામી?), સવારથી જ થોડા દોષ પર ક્રોધ કરો છો. મને પોષી, તોષી, સ્થાપિત કરો; પોતાનાને અવડેરશો નહીં.

તું જળ છે, હું જળચર (માછલી); તું માતા છે, હું બાળક – તો પછી વિલંબ ન કરો, સમજો; મારો આધાર તારો છે.

બાળકને વિકલ (વ્યાકુળ) જાણીને પ્રેમથી પાલન કરો; તુલસીની બાંહ પર લાંબી પૂંછડી ફેરવો.

રોગો, કુયોગો, કુલોગોએ ઘેરી લીધો છે, જેમ દિવસે વાદળો અને ઘન ઘટા (અંધકાર) ધકેલાઈ આવે છે.

પીડાનું પાણી વરસે છે, જવાસાની જેમ બળે છે; રોષ કે દોષ વિના ધૂમ્ર અને મૂળની મલિનતા છે.

હે કરુણાનિધાન હનુમાન મહાબલવાન, જોઈને, હસીને, હાંકીને, ફૂંકીને તમે સેનાઓને ઉડાડી દીધી.

તુલસીને કુરોગ રૂપી રાક્ષસો ખાઈ રહ્યા હતા; હે કેસરીકિશોર, હે વીર, તમે બરાઈ (મહાનતા)થી બચાવ્યા.

તું રામગુલામ (રામનો દાસ) છે, હે હનુમાન; હે ગોસાંઈ, તું સુશાંત અને સદા અનુકૂળ છે.

જેમ બાળકને માતા-પિતા પાળે છે, તેમ મને મંગલ અને મોદ સમૂલ (સંપૂર્ણ આનંદ) સાથે પાળ્યો.

બાંહની વેદના – હે બાંહપગાર (હનુમાન), તને પોકારું છું; હું આર્ત છું, આનંદ ભૂલી ગયો.

હે શ્રીરઘુવીર, પીડા નિવારો; હું તમારા દરબારમાં રહું, ભલે લૂલો થઈને પડી રહું.

કાળની કરાલ લતા, કર્મની કઠોરતા, કે પાપના પ્રભાવનો સ્વભાવ? તે પાગલ પવન જેવો છે.

વેદના અને કુભાંતિ રાત-દિવસ સહન નથી થતી; તે જ બાંહ પકડાઈ છે જે સમીરડાવરે (હનુમાને) પકડી હતી.

હે તુલસી (પ્રભુ), તમારો તરુ (તુલસીનો છોડ) લાવ્યો; તેને જોઈને પાણી સીંચો; તે મલીન થઈ ગયો છે, તે ત્રણ તાપથી કરમાઈ ગયો.

હે કૃપાનિધાન, ભૂતોની, પોતાનાની, પરાયાની – તમે બધાની રીત જાણો છો, હે રામ રાવરે (સર્વસ્વામી).

પગપીડા, પેટપીડા, બાંહપીડા, મુખપીડા – આખું શરીર જરજર થઈ ગયું અને પીડામય છે.

દેવ, ભૂત, પિતર, કર્મ, ખલ, કાળ, ગ્રહ – મારા પર દાવાનલ (જંગલની આગ) જેવી દમનક (પીડા) આપી છે.

હું તો મૂલ વિના વેચાઈ ગયો, બલિહારી થઈ ગયો; મેં રામનામની ઓટ (આશ્રય) લલાટે લખી લીધી છે.

કુંભજ (અગસ્ત્ય)નો કિંકર વિકલ થઈ ગોખુરણી (ગાયના ખુરના નિશાન)માં ડૂબી રહ્યો. હાય રામરાય, મારી આવી દશા ક્યાંથી થઈ?

બાહુક, સુબાહુ, નીચ, લીચર, મરીચ – મુખપીડા, કેતુજા, કુરોગ, જાતુધાન (રાક્ષસો) મળી ગયા છે.

મેં રામ નામનો જપ-જાગ કર્યો છે, સાનુરાગથી. કાળ, દૂત, ભૂત વગેરે મારા માનને શું કરશે?

સહાય માટે સ્મરણ કરો રામ-લક્ષ્મણના બે અક્ષરનું, જેમના સમૂહથી જાગતું જગત (આખું વિશ્વ) છે.

તુલસી, સંભારો તાડકાના સંહારક, ભારી યોદ્ધા (રામ)ને, જેમણે બરગદના પાનને વેધીને બાણવાન (બાણ બનાવનાર) બનાવ્યા.

બાલપણમાં સીધા મનથી હું રામ સન્મુખ થયો. રામનામ લઈને માગીને ટુકડા ખાઉં છું.

લોકરીતિમાં પડ્યો; હે રામરાય, પુનીત પ્રીતિ; મોહવશ બેઠો, તોરી (તોડી) તરકિતરાક (ચિંતિત) થઈ ગયો.

ખોટા-ખોટા આચરણ કરતાં મેં અપનાવ્યા; હે અંજનીકુમાર, તમે મને સોધ્યો (શુદ્ધ કર્યો); હું રામના પાણિ (હાથ)નો પાક (આધારિત) છું.

તુલસી ગોસાઈં થયો, પણ ભોંડા (ભૂંડા) દિન ભૂલી ગયો; તેનું ફળ પામતાં હવે નિદાન (અંતે) પરિપાક (પૂર્ણતા) થયો.

અન્ન-વસ્ત્ર વિના, ભીષણ વિષાદમાં લીન, મને દીન-દુર્બળ જોઈને કોઈ હાય-હાય પણ નથી કરતું.

તુલસી અનાથને રઘુનાથે સનાથ કર્યો; શીલસિંધુ (રામ) એ પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે ફળ આપ્યું.

આ નીચ મધ્યે પતિ (પ્રભુ) પામીને હું ભરુહાઈ ગયો (ગર્વિત થયો); પ્રભુ-ભજનને વચન, મન, કાયાથી ત્યાગી દીધું.

તેથી શરીર ઘોર વરતોર (પીડા)ના બહાને પીસાઈ રહ્યું છે; રામરાયનું લૂણ (નમક, વફાદારી) ફૂટી-ફૂટીને બહાર નીકળે છે.

હું જગમાં જાનકીજીવન (રામ)નો દાસ કહેવાઈને જીવું છું; મરવા માટે કાશી અને ગંગાનું પાણી (છે).

તુલસીના બંને હાથમાં મોદક (મીઠાઈ) છે એવે ઠેકાણે; જેના જીવે કે મરે, બાળકો પણ ચિંતા નહિ કરે.

લોકો મને રામનો ખોટો કે સાચો કહે છે; મારા મનમાં માન છે કે હું ન હર (શિવ)નો ન હરિ (વિષ્ણુ)નો.

ભારી અસહ્ય પીડા શરીરથી વિહ્વળ કરે છે; શું રઘુવીર વિના તે દૂર થઈ શકે? (હું સૂઈ રહું, તે દૂર કરી શકે?)

સીતાપતિ સાહેબ, હનુમાન નિત્ય સહાયક, મહેશ (શિવ)ને હિતોપદેશના ગુરુ માનો.

મન, વચન, કાયાથી તમારા પગની શરણું છું; તમારા ભરોસે હું બીજા સુર (દેવ)ને નથી જાણતો.

વ્યાધિ, ભૂતજનિત ઉપાધિ, કે કોઈ ખલની – તુલસીને સમાધિ આપો, જાણીને કે તે જન (ભક્ત) ફુરકે (ખરો છે).

હે કપિનાથ, રઘુનાથ, ભોળાનાથ, ભૂતનાથ – રોગસિંધુને ગાયના ખુર જેવું કેમ ન નાખી દેવાય?

હું કહું છું હનુમાનસું સુજાન (જ્ઞાની), રામરાયસું, કૃપાનિધાન શંકરસું – સાવધાન થઈને સાંભળો.

હર્ષ, વિષાદ, રાગ, રોષ, ગુણ અને દોષમયી – બ્રહ્માએ રચ્યું, આખી દુનિયામાં જોવાય છે.

માયા, જીવ, કાળ, કર્મ, સ્વભાવ – કરૈયા (કરનાર) રામ છે; વેદ કહે છે, સાચું માની મનમાં ગુનો (વિચાર) કરો.

તમારાથી શું ન થાય – હાહા, તે મને સમજાય છે. હું મૌન રહું કે બોલું, તે જાણી લો.