શ્રીમદ્ આંજનેય ભુજંગપ્રયાત સ્તોત્રમ્
હનુમાન (આંજનેય)ની સ્તુતિમાં ભુજંગપ્રયાત છંદમાં રચાયેલું સ્તોત્ર, જે તેમને શાશ્વત રક્ષક તરીકે વંદે છે અને જેમાં રામનું નામ ગાવામાં તેઓ આનંદ પામે છે તેનું વર્ણન છે.
શ્લોકો
ૐ શ્રીરામની જય હો. ૐ સદ્ગુરુ શ્રી ત્યાગરાજ સ્વામીને નમસ્કાર. ૐ આંજણેયને આપણે જાણીએ છીએ. રામદૂતનું ધ્યાન કરીએ. તે યજ્ઞરૂપ (હનુમાન) આપણને પ્રેરિત કરે.
શ્લોક 1
હું સદાય શ્રીરામની ભક્તિનો પ્રસાર કરનાર, સદા તારક આનંદરૂપ નામની ગંગાના તીર સમાન, સદા ધ્યાનમાં લીન, સદા નામગાન કરનાર, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 2
હું સદા શ્રીરામના નામરૂપી પ્લવ (નૌકા) દ્વારા આહ્લાદિત સ્વરૂપ ધરાવનાર, સદા શ્રીરામના નામને ઓઠે મુસ્કાન સાથે ધારણ કરનાર, સદા શ્રીરામના ગાનની અતિ માધુર્યવાળો કંઠ ધરાવનાર, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 3
હું સદા નામના યોગને અનુસરનાર, સદા શ્રીરામના રાગમાં મગ્ન, સદા ચિત્તમાં સંપૂર્ણ નામનો પ્રભાવ ધરાવનાર, સદા બ્રહ્મનિષ્ઠ, શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનથી પૂર્ણ, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 4
હું સદા શ્રીરામના દાસ, મહાન વીરોમાં શ્રેષ્ઠ, સદા નામરૂપી અમૃતનું પાન કરીને મસ્ત થયેલા, ઉત્તમ નામથી હર્ષિત, ભક્તોમાં અગ્રણી, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 5
હું ઉત્તમ નામને સ્વરથી ગાતી વખતે આંસુઓથી ભરેલા નેત્રોવાળા, ઉત્તમ સંગીતમય નામનો પ્રભાવ જેનો સ્વભાવ છે, નામરૂપી સ્વાદને માણનાર અને એવું ભાગ્ય ધરાવનાર, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 6
હું સૂર્યસમાન પ્રકાશવાળા, સત્વગુણના પ્રવાચક, અસાધ્ય પ્રભાવ ધરાવતા, સરળતાથી સાધ્ય (પહોંચી શકાય તેવા) પ્રમાણવાળા, સદા ધ્યાનમાં શ્રીરામના સ્વરૂપનો પ્રકાશ ફેલાવનાર, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 7
હું સત્વગુણથી યુક્ત, ફળની આશા (નિરપેક્ષ) રાખનાર, સુંદર બુદ્ધિ અને વિલાસવાળા, સીતાજીના મનના શોકનો નાશ કરનાર, શાંત સ્વભાવના, શ્રેષ્ઠ વેગવાળા, યજ્ઞરૂપ, અને રામદૂત એવા તે આંજણેયને ભજું છું. સદા રક્ષક ભક્ત આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 8
હું મહાન બ્રહ્મચર્યના પાલક, મન અને વાણીમાં સ્થિર શ્રીરામ ધરાવનાર, મન-શરીરને જીવંત રાખનાર ઔષધિ સમાન આધારરૂપ, પૃથ્વીના ધારક પર્વત સમાન ગંભીર પ્રતાપવાળા, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 9
હું સીતાજી અને શ્રીરામના સ્વર સાથેના સુંદર નામગાન ગાનાર, સંગીત અને સાહિત્ય વિદ્યામાં પ્રવીણ, સાત સ્વરોના આનંદમાં નૃત્યની અભિલાષા ધરાવનાર, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 10
હું શ્રીહરિ (રામ)ના શ્રેષ્ઠ રત્નરૂપ, હરિના પ્રિય ભક્ત, હરિના હૃદય-કમળમાં સ્મિત સાથે વાસ કરવાનો અનુરાગ ધરાવનાર, શિવજીને પ્રિય એવા નામના ભક્ત, ભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ, હરિના અંશરૂપ એવા શૂરવીર હનુમાનને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 11
હું હિમાલય સમાન શાંત અને પોતાની માધુરીનું ગાન ગાનાર, હિમાલયના આનંદદાયી ગંગાના જેવા આહ્ાલાદક્ ગેય (ભજન) ગાનાર, હિમાથી પાવન થયેલા સુંદર આઠ (અષ્ટ) ધ્યાનના દેવ (ધ્યેય) સમાન, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 12
હું મનથી (ભાવપૂર્વક) ગવાયેલા સાપના (નાગ) જેવા કોમળ ગીત અને રામથી અત્યંત સુંદર, દેવતાઓના રાગ અને અનુરાગ ધરાવનાર, સુંદર નામના જપને યોગ્ય, મનોજ (કામદેવ) જેવા સ્વર અને રાગ દ્વારા સીતાપતિ (રામ)ને પ્રાપ્ત કરનાર, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 13
હું ઉત્કૃષ્ટ આનંદમય શ્રીરામને પોતાની વાણીથી અભિનંદન આપનાર, રાગથી ભરેલું ભાષણ કરનાર, સ્વર અને રામરૂપી અરામ (વિશ્રામ) ધરાવનાર, રોગોનો નાશ કરનાર, ઉત્તમ આરોગ્ય આપનાર, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 14
હું ઉત્તમ સત્કાર્યોમાં સિદ્ધિ, સારી ભક્તિમાં બુદ્ધિ, વૈરાગ્યમાં વૃદ્ધિ, પ્રેમમાં વૃદ્ધિ, સુંદર નાદની પ્રવૃત્તિ, શુભ બોધ, અને સારી શક્તિ આપનાર, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 15
હું ઉત્તમ સંગીતમય વાણી ધરાવનાર, હાથમાં શુભ ફૂલો ધારણ કરનાર, કવિતાની સ્ફૂર્તિ અને પ્રીતિથી યુક્ત, વાનર (કપિ) અને રાગમાં હર્ષિત, સદા સત્વની દૃષ્ટિ ધરાવનાર, સદા ભક્તિની પુષ્ટિ કરનાર, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 16
હું ગુરુ ત્યાગરાજેન્દ્રના સુંદર ગાનમાં આસક્ત, તેમના આનંદમાં તન્મય થઈને ઉત્તમ નામગાન ગાનાર, હાથ જોડીને અતિપ્રિય નામમાં લીન થયેલા, સદા રક્ષક ભક્ત એવા આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 17
હું ગુરુ ત્યાગરાજેન્દ્રના શિષ્ય દ્વારા ગાયેલા, સુંદર ફૂલો અર્પણ કરીને ભક્તિપૂર્વક રચેલા, મનોમન સ્તુતિ અને સ્ફૂર્તિના ફૂલોથી અર્ચિત, તે સદા રક્ષક ભક્ત આંજણેયને નમસ્કાર કરું છું.
શ્લોક 18
હું ભુજંગપ્રયાત છંદમાં ચમકતું ભક્તિગીત, ભુજંગપ્રયાત છંદમાં ગાયેલા ગીતથી પ્રમોદિત, ભુજંગ અવતાર (શેષનાગ કે સર્પ)ના અનુજ (નાના ભાઈ) સમાન અતિપ્રિય ભક્ત, તે મારુતિને ભજું છું. તે ભક્ત અને કલ્યાણકારક છે.
શ્લોક 19
હું કલ્યાણકારક, શ્રેષ્ઠ આનંદમય શ્રીરામના અનુરાગવાળા, કલ્યાણકારક, સ્વર અને આનંદમય નામ ગાનાર, કલ્યાણકારક, શ્રેષ્ઠ શ્રીરામની સેવા કરનાર, કલ્યાણકારક એવા ધીર હનુમાનને હું ભજું છું.
શ્લોક 20
શ્રી સીતા-રામના ભક્તને, રામનામમાં રત રહેનારને, નામગાનમાં લીન થનારને, એવા આંજણેયને મંગલ (હો).
શ્લોક 21
આ પ્રમાણે સદ્ગુરુ શ્રી ત્યાગરાજ સ્વામીની શિષ્યા અને ભક્તા પુષ્પા દ્વારા રચિત (આ સ્તુતિ સંપૂર્ણ).
શ્લોક 22
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
મંગળવાર અને શનિવાર
સવારે અથવા સાંજે સંધ્યા સમયે
સિંદૂર, ચમેલીનું તેલ, તુલસી માળા અને બુંદીના લાડુ
- અતુલિત બળ, સાહસ અને ભયમુક્તિ
પૃષ્ઠભૂમિ
આ સ્તોત્ર રામ અને હનુમાનની ભક્તિ-પરંપરાનું છે. સંસ્કૃત ડૉક્યુમેન્ટ્સનો પાઠ, જે સ્તોત્ર પુષ્પાવલીમાંથી લેવાયો છે, તેના રચયિતા તરીકે પુષ્પા શ્રીવત્સનનું નામ આપે છે, જે સદ્ગુરુ શ્રી ત્યાગરાજ સ્વામીનાં નિષ્ઠાવાન શિષ્યા હતાં, અને આ કૃતિ તેઓ પોતાના ગુરુને અર્પણ કરે છે. પાઠમાં એ નથી કહેવામાં આવ્યું કે કયા ત્યાગરાજનો ઉલ્લેખ છે. રક્ષણ અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે આ સ્તોત્ર ગાવામાં આવે છે. શ્લોકો ભુજંગપ્રયાત છંદને અનુસરે છે, જેની વહેતી, સર્પ જેવી લય છે, અને તેમાં હનુમાનની સ્તુતિ થાય છે, ખાસ કરીને રામ-કેન્દ્રિત ભક્તિ-સાધનામાં.
શું તમે જાણો છો?
રચયિતા
આ સ્તોત્ર પુષ્પા (પુષ્પા શ્રીવત્સન) નામનાં એક મહિલા ભક્ત દ્વારા રચાયું છે, જે સદ્ગુરુ શ્રી ત્યાગરાજ સ્વામીનાં નિષ્ઠાવાન શિષ્યા છે, અને તેઓ તેને પોતાના ગુરુને અર્પણ કરે છે. પાઠ આ સ્તોત્રને તીવ્ર રામ-ભક્તિની પરંપરામાં મૂકે છે, જે ભાવનાત્મક ઊંડાણ અને સંગીત માટે જાણીતી છે.
છંદ
આ કાવ્ય મુખ્યત્વે ભુજંગપ્રયાત છંદમાં છે, જેનું નામ તેની ‘સર્પ જેવી’ ગતિ પરથી પડ્યું છે. તેમાં ચાર પંક્તિઓ છે, દરેકમાં ૧૨ અક્ષરો છે. શ્લોક ૧૮માં આ છંદનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે, જે પાઠને ભક્તિગાન માટે સહજ વહેતી, મોહક લય આપે છે.
દિવ્ય નામનો કેન્દ્રીય વિષય
સ્તોત્ર રામના નામના ગાન અને તેના જપની શક્તિ તથા આનંદની આસપાસ રચાયેલું છે. તે વારંવાર હનુમાનને સદા ગાવામાં, ધ્યાન ધરવામાં અને ‘રામ’ની મહિમા ફેલાવવામાં નિમગ્ન દર્શાવે છે (દા.ત. ‘સદા-રામ-નામ-પ્લવ-હલ્લાદ-રૂપમ્’, એટલે કે રામના નામની નૌકામાં સદા આનંદિત). આ નામજપને, એટલે કે દિવ્ય નામના જપને, મુક્તિના સાધન તરીકે ભક્તિમાર્ગ પ્રતિબિંબિત કરે છે.
હનુમાનનું ચિત્ર
પાઠ હનુમાનને પરમ ભક્ત (સદા-રામ-ભક્ત), મહાન યોદ્ધા (મહા-વીર-વર્ય) અને રામના દૂત (રામ-દૂત) તરીકે ચિત્રિત કરે છે. તે તેમના બ્રહ્મચર્ય, સીતાના શોકને દૂર કરવાની ભૂમિકા અને રક્ષણ તથા આશીર્વાદ આપવાની શક્તિને પ્રકાશિત કરે છે. દરેક શ્લોકને ‘સદાત્રાણભક્તં નમામ્યાઞ્જનેયમ્’ (હું આંજનેયને નમન કરું છું, જે શાશ્વત રક્ષક અને ભક્ત છે) એ ટેક સ્થિર કરે છે.
રચના
સ્તોત્રમાં આહ્વાન પછી ૧૯ શ્લોક છે, ત્યારબાદ એક સમાપન મંગલમ્ શ્લોક અને એક કોલોફોન (સમાપન-નોંધ) છે. મોટા ભાગના સ્તુતિ-શ્લોકો એક જ ટેકથી સમાપ્ત થાય છે, શ્લોક ૧૮ છંદ પર જ વળે છે, અને શ્લોક ૧૯ સ્તુતિ પૂર્ણ કરે છે. સમાપનમાં રચયિતા તરીકે શિષ્યા પુષ્પાનું નામ છે.
સંગીત પર ભાર
સ્તોત્ર ભક્તિ-સંગીતના આનંદની ઉજવણી કરે છે. સંગીત, સ્વર, ગાન અને નૃત્ય જેવા શબ્દો વારંવાર આવે છે, જે સૂચવે છે કે તે ગાવા માટે રચાયું હતું. આ રામ-નામની સંગીતમય ભક્તિની પરંપરાને અનુરૂપ છે.