श्रीमद् आञ्जनेय भुजङ्गप्रयात स्तोत्रम्
यो श्री हनुमानको एक भक्ति स्तोत्र हो। यसमा हनुमानजीको रामभक्ति, रामनामप्रतिको प्रेम, र उनको शक्तिको गुणगान गरिएको छ।
श्लोक
ॐ, श्रीरामजयम् । ॐ सद्गुरु श्री त्यागराज स्वामीलाई नमस्कार छ । ॐ आञ्जनेयको ध्यान गर्दछौं, रामदूतको चिन्तन गर्दछौं । त्यो हनुमानले हामीलाई प्रेरित गरुन् ।
श्लोक 1
सधैं रामभक्तिको प्रसारमा व्यस्त, सधैं तारक (उद्धारक) आनन्दको नाम र गङ्गाको तुल्य, सधैं ध्यानमा लीन, सधैं नामको गान गर्ने, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 2
सधैं रामनामरूपी डुङ्गाको आनन्दस्वरूप, सधैं रामनामलाई ओठमा लिएर मुस्कुराउने मुख भएको, सधैं रामको गानले अति मधुर कण्ठ भएको, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 3
सधैं नामको योग (समाधि) मा रत, सधैं रामप्रतिको राग (प्रेम) मा मग्न, सधैं चित्तलाई पूर्ण रूपले नामको प्रभावले भरिएको, सधैं ब्रह्म (परमात्मा) मा स्थिर, उत्तम ज्ञानले पूर्ण, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 4
सधैं रामको दास, महावीरहरूमा श्रेष्ठ, सधैं नामरूपी अमृत पिएर मस्त, सुन्दर नामले प्रफुल्ल, भक्तहरूमा अग्रगण्य, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 5
सुन्दर नामको स्वरको गाइमा आँसुले भिजेको आँखा भएको, सुन्दर सङ्गीत र नामको प्रभाव नै स्वभाव भएको, स्वरको मिठासरूपी नामको भोग गर्ने, भाग्यशाली, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 6
सूर्यको प्रकाशजस्तो, सत्त्व (सच्चाइ) को वक्ता, असाध्य (असम्भव) प्रभाव भएको, सजिलै साध्य हुने प्रमाण भएको, सधैं आत्मामा रामस्वरूपको प्रकाश देखाउने, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 7
सत्त्वपूर्ण फलको इच्छा भएको, उत्तम बुद्धिको विलास भएको, सीताको मनको शोक नाश गर्ने, शान्त, बलियो वेग भएको, यज (हनुमान) लाई, त्यस रामदूतलाई भजन गर्दछु, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 8
महान् ब्रह्मचर्य (ब्रह्मचारी) को पालन गर्ने, मन र वाणीमा स्थिर रामलाई धारण गर्ने, मन र शरीरको जीवन औषधिको आधार, पृथ्वीको धारण गर्ने कन्धार (कन्धा) को प्रताप भएको, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 9
सीता र रामको स्वर नै रामनामको गेय (गाउन योग्य) भएको, सङ्गीत र साहित्य विद्यामा प्रवीण, सातवटा स्वरको आनन्दले नाच्ने अभिलाषा भएको, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 10
हरि (विष्णु) को श्रेष्ठ रत्न, हरिको प्रिय भक्त, हरिको मुस्कुराउने हृदय–कमलमा वास गर्ने अनुरागी, हर (शिव) लाई प्रिय नामको प्रिय, भक्तहरूमा श्रेष्ठ, हरिको अंश, हनुमान शूरवीरलाई म नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 11
हिमालयको शान्तिजस्तो माधुर्यले गाउने, हिमालयको आनन्द र गङ्गाको बहावजस्तो आनन्दको गीत गाउने, हिमालयले पवित्र र रमणीय आठ ध्यानको देवता, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 12
मनको गलाउने (पगाल्ने) गीतको राम अति राम्रो, श्रेष्ठ राग (प्रेम) र अनुराग भएको, सुन्दर नामको जप गर्न योग्य, मनोज (कामदेव) को स्वरजस्तो गीतले सीतावर (राम) लाई प्राप्त गरेको, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 13
उत्तम आनन्द र रामलाई आफ्नो वाणीले नन्दित (आनन्दित) गर्ने, राग (प्रेम) सहित बोल्ने, स्वररूपी राम नै राम हो, कु (दुःख) रोग (रोग) को नाश गर्ने, उत्तम रोग्य (स्वास्थ्य) दिने, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 14
सुन्दर असल कार्यको सिद्धि, सुन्दर सद्भक्ति र बुद्धि, विरागत्व (वैराग्य) को वृद्धि, श्रेष्ठ राग (प्रेम) को वृद्धि, सुन्दर नाद (ध्वनि) को प्रवृत्ति, सुन्दर बोध (ज्ञान), सुन्दर शक्ति, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 15
सुन्दर सङ्गीतको वाणी, सुन्दर पवित्र फूल हातमा लिने, कविको स्फूर्ति (प्रेरणा) मा रति (प्रेम), वानर (हनुमान) राग (प्रेम) मा हृष्ट (आनन्दित), सधैं सत्त्व (सच्चाइ) को दृष्टि, सधैं आसक्ति (लगाव) को पुष्टि, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 16
गुरु त्यागराजेन্দ্র (त्यागराज स्वामी) को सद्गानमा लोल (अति आसक्त), त्यसको आनन्दले पवित्र नामको गानमा प्रसन्न, हात जोडेर अति प्रिय नाममा लीन, सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 17
गुरु त्यागराजेन्द्रको शिष्यद्वारा गाइएको, सुन्दर फूलको उपहार, सुन्दर भक्तिले अर्पित, मनको स्तुतिको स्फूर्ति र फूलले अर्चित, त्यस सधैं रक्षा गर्ने भक्तलाई, म त्यस आञ्जनेयलाई नमस्कार गर्दछु ।
श्लोक 18
भुजङ्गप्रयात (सर्पको गतिजस्तो छन्द) मा चम्कने भक्तिको गीत, भुजङ्गप्रयात छन्दको गीतले प्रमोद (आनन्द) भएको, भुजङ्ग (सर्प) को अवतारजस्तो अर्जुनलाई प्रिय भक्त, म त्यस मारुति (हनुमान) लाई भक्तिपूर्वक र शुभरूपले भजन गर्दछु ।
श्लोक 19
शुभ, उत्तम आनन्द र रामको अनुराग भएको, शुभ, स्वरको आनन्द र नामको गीत गाउने, शुभ, उत्तम रामको सेवा गर्ने, शुभ, त्यस हनुमान धीर (धैर्यवान) लाई म भजन गर्दछु ।
श्लोक 20
श्री सीता–रामका भक्त, रामनाममा रत, नामको गानमा अत्यन्त आसक्त, आञ्जनेयलाई मङ्गल होस् ।
श्लोक 21
यसरी सद्गुरु श्री त्यागराज स्वामीको शिष्या भक्त पुष्पाद्वारा रचित (भक्ति गीत) समाप्त भयो ।
श्लोक 22
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
Tuesday (Mangalwar) & Saturday (Shaniwar)
Morning Puja or Evening Twilight (Sandhya)
Sindoor, Jasmine oil, Tulsi garland, Boondi/Laddoo & Betel leaf (Paan)
- Unshakeable courage, physical vitality (Bala), and protection from evil energies
पृष्ठभूमि
यो स्तोत्र परम्परागत रूपमा कर्नाटक संगीतका महान् गुरु त्यागराज (सन् १७६७-१८४७) का शिष्य पुष्पाद्वारा रचिएको मानिन्छ। यो भुजङ्गप्रयात छन्दमा लेखिएको छ र प्रायः भजनको रूपमा गाइन्छ। यसलाई हनुमानजीको पूजा वा रामनाम जपको समयमा गाउने गरिन्छ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
रचनाकार
यो स्तोत्र सन्त त्यागराजको शिष्या पुष्पा नामक एक भक्त महिलाद्वारा रचिएको हो। पुष्पा सन्त त्यागराजको प्रमुख शिष्या थिइन् र उनको संगीत तथा भक्तिपरम्परालाई अगाडि बढाएकी थिइन्।
छन्द संरचना
यस स्तोत्रको प्रत्येक श्लोक 'भुजङ्गप्रयात' छन्दमा लेखिएको छ, जसको अर्थ 'सर्प जस्तो गतिशील लय' हो। यो छन्द सन्त त्यागराजले धेरै प्रयोग गरेका थिए र यसमा प्रति पाउँमा १२ अक्षर हुन्छन्।
पुनरावृत्ति
प्रायः सबै श्लोकको अन्तिम पंक्तिमा 'सदात्राणभक्तं नमाम्याञ्जनेयम्' भन्ने उही वाक्यांश छ, जसको अर्थ 'सधैं रक्षा गर्ने भक्त हनुमान् (आञ्जनेय) लाई नमस्कार गर्दछु' हो। यसले हनुमान्को भक्त-रक्षक स्वरूपलाई जोड दिन्छ।
भक्ति र संगीत
यस स्तोत्रले हनुमान्को राम-भक्ति, रामनामको माधुर्य, र संगीतमय उपासनालाई केन्द्रमा राखेको छ। सन्त त्यागराजले जस्तै पुष्पाले पनि रामनामको जप र संगीतलाई भक्तिको साधन मानेकी छन्। हनुमान्लाई रामनाममा रमाउने, गाउने र नाच्ने स्वरूपमा चित्रण गरिएको छ।
Hanuman
हिन्दु धर्म बाट थप
सबै हेर्नुहोस्सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित