ਚਾਰ ਧਾਮ

ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਆਤਮਿਕ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਖੇਤਰਾਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਇੱਕੋ ਤਾਣੇ-ਪੇਟੇ ਵਿੱਚ ਬੁਣਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਚਾਰ ਸਰਵੋਤਮ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।

ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਦਰੀਨਾਥ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਦੁਆਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਉੱਤੇ, ਅਲਕਨੰਦਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਬਦਰੀਨਾਥ ਧਾਮ ਚਾਰਾਂ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦੇ ਆਸਨ ਵਜੋਂ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੌਰਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਇਸੇ ਥਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਦਰਿਕਾਸ਼ਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਉੱਚੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਠੰਢ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਕਾਰਨ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਿਆ। ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਕੁੰਡ ਦੇ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੀ ਕਾਲੀ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਕੱਢ ਕੇ ਅੱਜ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਧਾਮ ਸਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਨਾਲ ਵਾਦੀ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਉੜੀਸਾ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਲਭੱਦਰ ਅਤੇ ਭੈਣ ਸੁਭੱਦਰਾ ਸਮੇਤ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਧਾਤ ਦੀ ਥਾਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਘੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਦੇ, ਅਧੂਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਉੱਤੇ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਨਾ ਪਾਵੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਘੜਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਹੱਥ ਅਤੇ ਨੇਤਰ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਅਧੂਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਵਿਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਰੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਰੀ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦਾ ਮਹਾਪ੍ਰਸਾਦ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਰੱਖੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਤ ਜਾਂ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਮਥੁਰਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੁਆਰਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਮੌਸਲ ਪਰਵ 16 ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਰਤ ਲੋਕ ਛੱਡਣ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦੁਆਰਕਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਅੱਜ ਦਾ ਤਟੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਦੁਆਰਕਾਧੀਸ਼ ਮੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੇਠ ਡੁੱਬੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਮੇਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਅਜਿਹਾ ਧਾਮ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਥਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਵਧ ਦੇ ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿਤ ਵਜੋਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਵਣ ਖੁਦ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਤੇ, ਨਿਯਤ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀ ਰੇਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਘੜਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਤ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ, ਰਾਮਲਿੰਗਮ, ਰਾਮਨਾਥਸਵਾਮੀ ਮੰਦਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਿੰਗ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਲਿੰਗਮ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਾਰ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਮੱਠ (ਮਠ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਦ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਾਲ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ:

• •
  ਜਯੋਤਿਰਮੱਠ (ਉੱਤਰ, ਬਦਰੀਨਾਥ) — ਅਥਰਵ ਵੇਦ।
• •
  ਗੋਵਰਧਨ ਮੱਠ (ਪੂਰਬ, ਪੁਰੀ) — ਰਿਗ ਵੇਦ।
• •
  ਸ਼ਾਰਦਾ ਪੀਠ (ਪੱਛਮ, ਦੁਆਰਕਾ) — ਸਾਮ ਵੇਦ।
• •
  ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਰੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਪੀਠ (ਦੱਖਣ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਰੀ/ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ) — ਯਜੁਰ ਵੇਦ।

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਕੰਢਿਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਚਾਰੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਕਸਰ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਇਹ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਧਾਮ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਖਦਾ ਹੈ: ਬਦਰੀਨਾਥ ਦੀ ਪਤਲੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਠੰਢ, ਪੁਰੀ ਦੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦਾ ਤਾਪ, ਦੁਆਰਕਾ ਵੱਲ ਲੰਮੇ ਮਾਰੂਥਲੀ ਰਸਤੇ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਰਗਮਨ। ਸਮੁੱਚੀ ਯਾਤਰਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਥਾਂ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਤਜਰਬਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨਾ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਤਰੀ ਦੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਢਿੱਲੀ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਕਸ਼ ਲਈ, ਯਾਨੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ: