શિવ તાંડવ સ્તોત્રમ્

વિશ્વ સાહિત્યમાં શિવ તાંડવ સ્તોત્રની ગર્જના જેવી ગતિ અને નાદ-તેજસ્વિતાની બરાબરી કરી શકે તેવાં સ્તોત્રો બહુ ઓછાં છે. તે દોડતા અશ્વની ચાલ જેવા પંચચામર છંદમાં રચાયેલું છે, જેની દરેક પંક્તિમાં 16 અક્ષરો છે. તેના ધોધની જેમ વહેતા અનુપ્રાસો નટરાજના ડમરુ (ડમરુ) દ્વારા બ્રહ્માંડને ધ્રુજાવવાની યાદ અપાવે છે. મહાતપસ્વીની ગાઢ જટાઓમાં દિવ્ય જળના ધસમસતા પ્રવાહની પણ તે યાદ અપાવે છે.

છતાં આ શ્રેષ્ઠ રચના હિમાલયના આશ્રમની શાંતિમાં રચાઈ નથી. પરંપરા કહે છે કે તે કૈલાસ પર્વતની નીચે, અહંકાર ચૂર થયેલી ભઠ્ઠીમાં, પીડામાં અને અચાનક જાગેલી ભક્તિમય શરણાગતિમાં જન્મી. તે લંકાના વિદ્વાન રાજા દશગ્રીવને આભારી મનાય છે, જેને શિવે પાછળથી રાવણ નામ આપ્યું. બુદ્ધિ, વરદાનો અને સાંસારિક બળ પરમાત્મા સમક્ષ ખરી પડે છે, તેની આ સ્તોત્ર સાક્ષી પૂરે છે. તેનાથી વિપરીત, શુદ્ધ, પરમાનંદમય આરાધના મહાદેવની તત્કાલ કરુણા ખેંચી લાવે છે.

આ પ્રસંગ રાવણના શિવ સાથેના સામનાની મહાકાવ્ય પરંપરાનો છે:

• •
  વાલ્મીકિ રામાયણ (ઉત્તરકાંડ): રાવણે લોકો પર મેળવેલા વિજય અને કૈલાસ પર તેના અહંકારભર્યા સામનાનું આ મહાકાવ્ય-વર્ણન છે. તેમાં પર્વત નીચે તેના વિતાવેલા સમય, શિવની તેણે કરેલી સ્તુતિઓ અને શિવે આપેલી ચંદ્રહાસ તલવારની વાત છે.
• •
  પરંપરાગત આભારિતતા: આ સ્તોત્ર રાવણનું હોવાનું લાંબા સમયની પરંપરા માને છે. મહાકાવ્ય તેના શ્લોકો ટાંકતું નથી, તેથી ભક્તો તેને પેઢી દર પેઢી ઊતરી આવેલી ભક્તિરચના તરીકે સ્વીકારે છે.

નીચલા લોકો જીતીને અને સ્વર્ગના રક્ષકોને હરાવીને દશગ્રીવ પોતાના આકાશી રથ પુષ્પક વિમાનમાં ઉત્તર તરફ ઊડ્યો. કૈલાસ પર્વતના ચમકતા હિમ-શ્વેત શિખર પાસે પહોંચતાં રથ આકાશમાં જ અટકી ગયો અને આગળ વધવાની ના પાડી.

ક્રોધિત દશગ્રીવ નીચેના ઢોળાવો પર ઊતર્યો. ત્યાં તે શિવના દિવ્ય વૃષભ અને મુખ્ય સેવક નંદીને મળ્યો. નંદીએ પોતાનો સુવર્ણ દંડ ઊંચો કરીને હળવેથી ચેતવણી આપી:

પોતાના બળના નશામાં દશગ્રીવે નંદીના સ્વરૂપની મજાક ઉડાવી અને તિરસ્કારથી જવાબ આપ્યો:

કૈલાસના પાયા પાસે તેણે પોતાના વીસ બળવાન હાથ પર્વતની નીચે ખોસ્યા. પ્રચંડ ઝટકાથી ઉઠાવતાં દિશાઓ ધ્રૂજી ઊઠી. પવિત્ર શિખર ડોલ્યું. સેવક ગણો ભયથી પોકારી ઊઠ્યા, અને કંપનથી ચોંકી ગયેલાં પાર્વતી દેવીએ શિવને વળગી પડ્યાં.

મહાદેવ નિર્લેપ વિનોદથી મલકાયા. પોતાની મુદ્રા બદલ્યા વિના તેમણે પોતાનો અંગૂઠો (અંગુષ્ઠ) લંબાવ્યો અને પર્વત પર હળવેથી દબાવ્યો.

પરિણામ તત્કાલ આવ્યું. પર્વતના ભારે દશગ્રીવના હાથને જકડી લીધા, અને તેનાં બધાં વરદાનો અને બળ તેને છોડાવી શક્યાં નહીં. પીડા દઝાડનારી અને સંપૂર્ણ હતી. તેણે ત્રણે લોકમાં પડઘાતી વેદનાભરી ગર્જના કરી, જેણે મર્ત્યો અને અમર્ત્યો બંનેને ભયભીત કર્યા.

એ લાચારીના ખાડામાં તેની તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ પોતાના અભિમાનની મૂર્ખાઈ પ્રત્યે જાગી. તે સમજ્યો કે પરમેશ્વરની નારાજગીને કોમળ કરી શકે તેવી એક જ શક્તિ છે. તે શક્તિ છે બિનશરતી ભક્તિ (ભક્તિ).

હાથ જકડાયેલા હોવાથી તેણે પોતાની એક નસ કાઢીને હાથ પર તાણી આદિમ વીણા બનાવી. પછી તેણે ગાવાનું શરૂ કર્યું. પોતાના શ્વાસ, દુઃખ અને સંસ્કારી સંગીતજ્ઞાનને તેણે દોડતી પંચચામર લયમાં ઠાલવ્યાં. તેણે શિવના પ્રચંડ, સુંદર અને જગતને પાવન કરનારા નૃત્યને ગાતા શ્લોકો ગૂંથ્યા. ઉત્તરકાંડ કહે છે કે તેણે એક હજાર વર્ષ સુધી પોતાની સ્તુતિ ગાઈ.

એ શ્લોકો કૈલાસના હિમાચ્છાદિત માર્ગો પર ગુંજતાં મહાદેવની નારાજગી આનંદમાં પલટાઈ. ગીતની કાવ્યમયતા, ઊંડાણ અને નિઃસંકોચ શરણાગતિથી પ્રસન્ન થઈને શિવે પોતાનો અંગૂઠો ઊંચક્યો અને રાજાને મુક્ત કર્યો. તેની સમક્ષ પ્રગટ થઈને શિવે જાહેર કર્યું:

રાવણે પોતાનાં દશ મસ્તક શિવના ચરણોમાં નમાવ્યાં. તેને ક્ષમા અને દિવ્ય તલવાર ચંદ્રહાસ (ચંદ્રનું હાસ્ય) પ્રાપ્ત થયાં.

રાવણને પરંપરાગત રીતે આભારી મનાતું શિવ તાંડવ સ્તોત્ર આ શ્લોકથી શરૂ થાય છે.

Jaṭā-ṭavī-galaj-jala-pravāha-pāvita-sthale gale'valambya lambitāṃ bhujaṅga-tuṅga-mālikām |

Ḍamaḍ-ḍamaḍ-ḍamaḍ-ḍaman-nināda-vaḍ-ḍamarvayaṃ cakāra caṇḍa-tāṇḍavaṃ tanotu naḥ śivaḥ śivam || 1 ||

• •
  જટા-અટવી (Jaṭā-aṭavī): શિવની જટાઓનો ગાઢ, વન જેવો વિસ્તાર.
• •
  ગલજ્જલ-પ્રવાહ (Galaj-jala-pravāha): તે જટાઓમાંથી ખરતા જળનો ધસમસતો પ્રવાહ, પવિત્ર ગંગા.
• •
  પાવિત-સ્થલે (Pāvita-sthale): તે પવિત્ર જળથી શુદ્ધ થયેલી ભૂમિ પર, અથવા કંઠ પ્રદેશ પર.
• •
  ગલે અવલમ્બ્ય (Gale'valambya): કંઠમાં લટકતી.
• •
  લમ્બિતાં ભુજઙ્ગ-તુઙ્ગ-માલિકામ્ (Lambitāṃ bhujaṅga-tuṅga-mālikām): સર્પોની ઊંચી, લટકતી માળા.
• •
  ડમડ્-ડમડ્-ડમડ્-ડમન્-નિનાદ-વત્ (Ḍamaḍ-ḍamaḍ-ḍamaḍ-ḍaman-nināda-vat): "ડમડ્, ડમડ્" ના તાલ સાથે ગુંજતું.
• •
  ડમરુ-વયમ્ (Ḍamaru-vayam): તે નાદ કરતું હસ્તવાદ્ય (ડમરુ).
• •
  ચકાર (Cakāra): કર્યું, નૃત્ય કર્યું.
• •
  ચણ્ડ-તાણ્ડવમ્ (Caṇḍa-tāṇḍavam): પ્રચંડ, બળવાન બ્રહ્માંડીય નૃત્ય.
• •
  તનોતુ નઃ (Tanotu naḥ): તેઓ અમારા પર વિસ્તારે અને પ્રદાન કરે.
• •
  શિવઃ શિવમ્ (Śivaḥ śivam): મંગળમય શિવ મંગળ પ્રદાન કરે.

• •
  પંચચામર છંદ (Pañcacāmara): લઘુ (લઘુ) અને ગુરુ (ગુરુ) અક્ષરો કડક રીતે એકાંતરે આવતા સંસ્કૃત છંદ, દરેક ચરણ (પાદ)માં 16 અક્ષરો. તેનો લય દોડતા ઘોડા અથવા અવિરત ઢોલના તાલની યાદ અપાવે છે. પઠન માટેના સૌથી મોહક છંદોમાં તે એક છે.
• •
  તાંડવ અને લાસ્ય: ભારતીય સૌંદર્યશાસ્ત્રમાં તાંડવ શિવ સાથે સંકળાયેલું પ્રચંડ બ્રહ્માંડીય નૃત્ય છે. તેનું પ્રતિરૂપ લાસ્ય પાર્વતી સાથે સંકળાયેલું કોમળ, લાવણ્યમય નૃત્ય છે.
• •
  રાવણ (Rāvaṇa): આ નામ રડવું અથવા ગર્જવું એવા અર્થવાળા સંસ્કૃત ધાતુ રુ પરથી આવ્યું છે. ઉત્તરકાંડની પરંપરામાં, રાજાની ચીસે લોકોને ધ્રુજાવ્યા તેથી શિવ આ નામ આપે છે.
• •
  ચંદ્રહાસ (Candrahāsa): શબ્દાર્થ "ચંદ્રનું સ્મિત". મહાકાવ્ય પ્રમાણે શિવે રાવણને આપેલી તેજસ્વી તલવાર આ છે.

શિવ તાંડવ સ્તોત્ર શૈવ ભક્તિનું પ્રિય ગીત બની રહ્યું છે:

• •
  શાસ્ત્રીય ભારતીય નૃત્ય: ભરતનાટ્યમ, કથક અને ઓડિસી નર્તકો નટરાજની સ્તુતિમાં વારંવાર તાંડવ રજૂ કરે છે. ચિદંબરમ અને ખજુરાહોના ઉત્સવો આવા અર્પણો માટે જાણીતા છે.
• •
  પ્રદોષ સંધ્યા પઠન: ભક્તો ત્રયોદશી (ત્રયોદશી) તિથિએ સૂર્યાસ્ત સમયે (પ્રદોષ કાળ) શિવ મંદિરોમાં એકઠા થાય છે. તેઓ સ્તોત્રનું પઠન કરે છે અને અંતરના ભારને દૂર કરતા બ્રહ્માંડીય નૃત્યનું આહ્વાન કરે છે.
• •
  આળસ અને તમસનું ભેદન: આધુનિક યોગ સાધનામાં, માનસિક જડતા ઓગાળવા અને સાહસને પ્રેરવા આ લયબદ્ધ અક્ષરોનું પઠન કરાય છે.

શિવ તાંડવ સ્તોત્રનું મૂળ ઊંડો બોધ આપે છે:

1. 1.બાહુબળના અહંકારની મૂર્ખાઈ: આપણું ધન, વિદ્યા કે સત્તા ગમે તેટલાં વિશાળ હોય, આપણી શરતો પર પર્વત ઉઠાવવાનો પ્રયાસ કરીએ તો તેના ભાર નીચે જ દબાઈ જઈએ છીએ.
2. 2.પીડાને પ્રાર્થનામાં ફેરવવી: જ્યારે જીવન આપણને દબાણ નીચે ફસાવે, ત્યારે કડવાશમાં ડૂબવાની જરૂર નથી. રાવણે દઝાડતી વેદનાને ઉચ્ચતમ સંગીતકલામાં પલટી નાખી.
3. 3.શિવની કરુણાની ત્વરા (આશુતોષ): અહંકારની જગ્યાએ સાચી શરણાગતિ આવે તે જ ક્ષણે આપણા ખભા પરથી ભાર ઊતરી જાય છે.

આ સ્તોત્રનો સંપૂર્ણ પાઠ, પઠન માર્ગદર્શન સાથે, શિવ તાંડવ સ્તોત્ર પૃષ્ઠ પર ઉપલબ્ધ છે.