તુલસી

તુલસી નામ સંસ્કૃત વાક્યાંશ તુલા ન અસ્તિ અસ્યાઃ ઇતિ તુલસી પરથી આવે છે, અર્થાત્ જેની તુલના થઈ શકતી નથી. આ નામ આરંભથી જ આ છોડને સામાન્ય વનસ્પતિશાસ્ત્રીય વર્ણનથી ઉપર સ્થાન આપે છે. ઘરના બગીચાના બીજા કોઈ છોડ પ્રત્યે દૈનિક પરિચય અને શ્રદ્ધાનું આવું મિશ્રણ જોવા મળતું નથી, કારણ કે તુલસી એકસાથે આંગણાની રોજિંદી હાજરી છે અને પોતે એક દેવી પણ છે, જેને પ્રાર્થનામાં સીધું સંબોધવામાં આવે છે, માત્ર નૈવેદ્યની સામગ્રી તરીકે નહીં.

દેવી ભાગવત પુરાણના નવમા સ્કંધમાં વર્ણન છે કે અસુર જલંધરની પતિવ્રતા પત્ની વૃંદાએ પોતાના પાતિવ્રત્યના બળથી પતિની રક્ષા કરી, ત્યાં સુધી કે બ્રહ્માંડીય વ્યવસ્થાને જોખમમાં મૂકનારો એક સંઘર્ષ સમાપ્ત કરવા વિષ્ણુએ જલંધરનું જ રૂપ ધારણ કરીને તેમની પાસે પહોંચ્યા. આ છળ જાણીને વૃંદાના શોક અને પ્રખર ભક્તિએ તેમને તુલસીના છોડમાં રૂપાંતરિત કરી દીધાં. વિષ્ણુ, પોતાના જ છળ છતાં અડગ રહેલી ભક્તિની ગહનતાથી દ્રવિત થઈને, તેમના નવા સ્વરૂપને પોતાના માટે સનાતન પ્રિય અને ત્યારબાદ દરેક વૈષ્ણવ ઘરમાં પૂજનીય હોવાનો આશીર્વાદ આપે છે. આ કથા તુલસીની પવિત્રતાને એક ચોક્કસ ઉદ્ગમ આપે છે, જેમાં ખોટ ભક્તિમાં રૂપાંતરિત થાય છે, એને કોઈ અસ્પષ્ટ, અજ્ઞાત હકીકત તરીકે રજૂ કર્યા વિના.

આ કથામાંથી એવી સ્થાયી માન્યતા ઊગે છે કે તુલસી લક્ષ્મીની સાથે વિષ્ણુનાં એક પત્ની તરીકે ઊભાં છે, અને તેમની પૂજામાં એવી રીતે હાજર છે જેવી બીજો કોઈ છોડ નથી. જે ઘરોમાં આંગણામાં તુલસીનો છોડ હોય છે, તેઓ તેની હાજરીને આ સંબંધના વિસ્તાર તરીકે જુએ છે. તેઓ રોજ છોડની સંભાળ શણગાર તરીકે નહીં, પણ એક એવી દેવીના નિવાસ તરીકે રાખે છે જેમણે વૈકુંઠ, વિષ્ણુના દિવ્ય ધામમાં સંપૂર્ણપણે લીન થવાને બદલે માનવ-જીવનની નજીક રહેવાનું પસંદ કર્યું છે. આથી જ આંગણાની તુલસી સાથે વાત કરાય છે, તેની પ્રદક્ષિણા થાય છે, અને તેને એવી વિધિ સાથે પાણી પાવામાં આવે છે જે એ જ બગીચાના અન્ય છોડોને ક્યારેય મળતી નથી.

પરંપરા માને છે કે વિષ્ણુ કોઈ પણ ભોગ, એટલે કે ખાદ્ય નૈવેદ્ય, ત્યાં સુધી સ્વીકારતા નથી જ્યાં સુધી તેના પર તાજું તુલસીદળ ન મૂકેલું હોય; પૂજામાં વપરાતા છોડોમાં આ એક અનોખી આવશ્યકતા છે. તે જ સમયે, આ જ પાન પરંપરાગત રીતે ગણેશજીના ભોગમાંથી દૂર રાખવામાં આવે છે અને શિવલિંગ પર સીધું મૂકવામાં આવતું નથી. આ પાન સાથે જોડાયેલા ચોક્કસ ભક્તિ-સંબંધો દર્શાવે છે, તે દેવતાઓ પ્રત્યેના કોઈ ઊતરતા દૃષ્ટિકોણને નહીં. પરિણામે તુલસી ક્યાં યોગ્ય છે અને ક્યાં નથી, તે વિશે ચોક્કસ, કાળજીપૂર્વક પાળવામાં આવતા નિયમોનો સમૂહ બને છે. ભક્તો આ નિયમોને ઢીલી પરંપરા માનવાને બદલે બરાબર શીખે છે અને તેનું ચુસ્તપણે પાલન કરે છે.

આ પાનને દેવીનું જ સજીવ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે, એટલે તેને તોડવાનું કામ સુવિધાથી નહીં પણ નિયમોથી થાય છે. સૂર્યાસ્ત પછી, રવિવારે, એકાદશીએ, તેમજ ચંદ્ર કે સૂર્યગ્રહણ દરમિયાન પાન તોડવામાં આવતાં નથી, કારણ કે આમાંના દરેક સમયને છોડના પોતાના વિશ્રામ કે પવિત્રતાને ખલેલ પહોંચાડવા માટે અયોગ્ય ગણવામાં આવે છે. જે ભક્તને આ સમયગાળા બહાર પાનની જરૂર હોય, તે સામાન્ય રીતે અગાઉથી જરૂરી પાન એકઠાં કરી રાખે છે, અચાનક જરૂર પડે ત્યારે નિયમ તોડવાને બદલે પહેલાંથી તોડેલાં પાન તૈયાર રાખે છે.

દર વર્ષે પ્રબોધિની એકાદશીએ, કારતક માસની તે ચાંદ્ર એકાદશી જે વિષ્ણુના ચાર મહિનાની બ્રહ્માંડીય નિદ્રામાંથી જાગરણને ચિહ્નિત કરે છે, ઘરોમાં તુલસી વિવાહ ઉજવાય છે — તુલસીના છોડનો વિષ્ણુના શાલિગ્રામ સ્વરૂપ સાથેનો પરંપરાગત વિવાહ. આંગણાના છોડને કન્યા તરીકે શણગારવામાં આવે છે, અને શાલિગ્રામ શિલાને વર તરીકે તેની પાસે લાવવામાં આવે છે. હિંદુ લગ્નનો સંપૂર્ણ ક્રમ, લગ્નમંત્રો સુધી, આ છોડની સામે લઘુરૂપે સંપન્ન કરવામાં આવે છે. આ લગ્ન માનવ પંચાંગમાં શુભ લગ્નસરાની ઔપચારિક શરૂઆત કરે છે, કારણ કે દિવ્ય લગ્ન પહેલાં થયું ન હોય ત્યાં સુધી કોઈ સામાન્ય લગ્નને યોગ્ય સમયનું ગણવામાં આવતું નથી.

સવારની પૂજા મૂળમાં જળ અર્પણ કરવાથી શરૂ થાય છે, જ્યારે ભક્ત ૐ શ્રી તુલસ્યૈ નમઃ નો જપ કરે છે; ત્યારબાદ જોડેલા હાથે છોડની ત્રણ કે ચાર દક્ષિણાવર્ત પ્રદક્ષિણા કરવામાં આવે છે. સાંજે, સંધ્યા થતાં ઘરમાં લક્ષ્મી-નારાયણની કૃપાને આમંત્રણ આપવા માટે તુલસીના મૂળમાં શુદ્ધ ઘી અથવા તલના તેલનો દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે. સવારે જે રીતે પૂજા શરૂ થઈ હતી, એ જ રીતે દિવસની પૂજા પૂર્ણ થાય છે. આ બે વખતની લય અનેક ઘરોમાં પેઢીઓ સુધી અવિરત જળવાઈ રહી છે, જેથી આ છોડ ધાર્મિક આચરણની જેમ જ કુટુંબની સ્મૃતિનો પણ સ્થાયી ભાગ બની જાય છે.

વૃંદાની કથા, ભોગના નિયમો અને શાલિગ્રામ સાથેના વાર્ષિક વિવાહ દ્વારા, તુલસી હિંદુ ભક્તિમાં બીજા કોઈ પણ છોડથી ભિન્ન સ્થાન ધરાવે છે — ન તો જગતથી સંપૂર્ણ અલગ કોઈ દેવી, ન માત્ર સુગંધ માટે ઉગાડાતી કોઈ વનસ્પતિ. તેમને બંને રૂપે એકસાથે જોવામાં આવે છે: એક દેવી, જેમણે વૈકુંઠમાં સંપૂર્ણપણે લીન થવાને બદલે સામાન્ય ઘરોના સામાન્ય આંગણામાં મૂળ નાખીને રહેવાનું પસંદ કર્યું. પરંપરા જેને ખરેખર દિવ્ય માને છે એવી હાજરીના બદલામાં, તેઓ માત્ર જળ, એક પ્રદક્ષિણા અને એક દીવાની નાની, રોજિંદી સેવા માગે છે.