શંખ

પુરાણો શંખને તે રત્નોમાં ગણે છે જે સમુદ્ર મંથન દરમિયાન સમુદ્રમાંથી ઉપર આવ્યા, એટલે દેવો અને અસુરોએ અમૃત, એટલે અમરત્વના અમૃત, માટે સાથે મળીને કરેલા બ્રહ્માંડીય સાગરના મંથન દરમિયાન. માનવામાં આવે છે કે શંખ એ જ મંથનમાંથી ઉદ્ભવ્યો જેમાંથી દેવી લક્ષ્મી પ્રગટ થયાં. આ સહિયારો ઉદ્ભવ કારણે પરંપરા શંખને તેમના ભાઈ તરીકે ઓળખે છે અને તેને શુભતા, સમૃદ્ધિ અને ઘરમાં દેવીની હાજરીથી અવિભાજ્ય ગણે છે. જે મંથનમાંથી સંસારને સૌભાગ્યનાં દેવી મળ્યાં, તે જ મંથનના ઊંડાણમાંથી નીકળેલી છીપ ભક્તની દૃષ્ટિમાં તેમની પોતાની પવિત્રતાનો કંઈક અંશ ધારણ કરે છે.

શાસ્ત્રમાં સૌથી પ્રસિદ્ધ શંખ પાંચજન્ય છે, જે વિષ્ણુનો અંગત શંખ છે અને જેને મહાભારતમાં સ્વયં કૃષ્ણે ધારણ કર્યો હતો. ભગવદ્ગીતા પોતાનો પ્રથમ અધ્યાય કુરુક્ષેત્રમાં ગોઠવાયેલાં સૈન્યોના વર્ણનથી શરૂ કરે છે, અને શ્લોક ૧.૧૫ કૃષ્ણને પાંચજન્ય અને ભીમના શંખ પૌંડ્ર સાથે વગાડતા દર્શાવે છે. એ ધ્વનિ યુદ્ધભૂમિ પર ગુંજે છે, એક પણ બાણ છૂટે તે પહેલાં ધર્મના પક્ષની ઘોષણા કરે છે. આગળના શ્લોકોમાં અર્જુનનો પોતાનો શંખ, દેવદત્ત, એ જ સૂરમાં જોડાય છે, અને સાથે મળીને આ શંખો નિર્ણાયક ક્ષણના ઉંબરે ધર્મનિષ્ઠ સંકલ્પની ઘોષણા સાથે શંખના કાયમી સંબંધને સ્થાપિત કરે છે.

શંખોને તેમની કુદરતી કુંડળીની દિશા પ્રમાણે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. મોટાભાગના ડાબી બાજુ વળે છે અને તેમને વામાવર્તી કહેવામાં આવે છે, અને ઉપાસના તથા વિધિની ઘોષણામાં ફૂંકવા માટે આ સામાન્ય સ્વરૂપ વપરાય છે. ખૂબ દુર્લભ સ્વરૂપ જમણી બાજુ વળે છે અને તેને દક્ષિણાવર્તી કહેવામાં આવે છે, જેને લક્ષ્મીનું પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપ ગણવામાં આવે છે. તે ફૂંકવા માટે નહીં, પરંતુ શાંત વિધિગત ઉપયોગ માટે રખાય છે, ઘરના દેવઘર પાસે દેવીની હાજરીના આસન તરીકે પાણીથી ભરેલો રખાય છે. બંને વચ્ચેના ભેદને ગંભીરતાથી લેવામાં આવે છે, કારણ કે દક્ષિણાવર્તી શંખને સામાન્ય ફૂંકવાના શંખની જેમ વાપરવો એ તે જે દેવીનું સ્વરૂપ ધરાવે છે તેમનું અપમાન ગણાય છે.

શંખનો ધ્વનિ સ્થિર, ગુંજતો સૂર ધરાવે છે, જેની તુલના ભક્તો ઘણી વાર પવિત્ર અક્ષર ઓમ સાથે કરે છે, અને આ સરખામણી જ શંખને આરતી પહેલાં અને પછી તથા મંદિર અને ઘરની પૂજાના અન્ય મુખ્ય ક્ષણોએ ફૂંકવાનું કેન્દ્ર છે. આ ધ્વનિ એક ઉંબરો ચિહ્નિત કરે છે એમ માનવામાં આવે છે. તે પહેલાંના સામાન્ય ઘોંઘાટ અને વિક્ષેપને સ્થળમાંથી સાફ કરે છે, એમ જાહેર કરીને કે જે આવે છે તે દિવસના વ્યવહારને નહીં, પણ પવિત્ર કાળને સંબંધિત છે. આ જ કારણે ઘણા ઘરો દૈનિક પૂજાના પ્રારંભે અને અંતે શંખ ફૂંકે છે, ભક્તિ-સાધનાને તેના ધ્વનિથી બાંધીને.

શંખની અંદર રાત્રિભર રાખેલા જળને શંખોદક કહેવામાં આવે છે, અને માનવામાં આવે છે કે તે શંખની પોતાની પવિત્રતાનો અંશ ધારણ કરે છે. આ જળ પરંપરાગત રીતે ઘરમાં છાંટવામાં આવે છે અને આરતી પછી ભક્તોને આશીર્વાદની અંતિમ ક્રિયા તરીકે અર્પવામાં આવે છે. તે હમણાં પૂર્ણ થયેલી ઉપાસનાને દેવઘરની બહાર, ઘરના બાકીના ભાગમાં લઈ જાય છે. કેટલાક ભક્તો એક વ્યવહારુ લાભ પણ નોંધે છે, કે શંખના કેલ્શિયમ-ઘટકો રાત્રિભર તેમાં રહેલા જળને હળવેથી ખનિજયુક્ત કરે છે, જોકે પરંપરાનો પોતાનો ભાર જળની વિધિગત પવિત્રતા પર છે, તેના રસાયણશાસ્ત્ર વિશેના કોઈ દાવા પર નહીં.

ઉપાસના માટે રાખેલો શંખ ટેબલ કે છાજલી પર સીધો નહીં, પરંતુ તાંબા, પિત્તળ કે ચાંદીના સ્વચ્છ આસન પર મૂકવામાં આવે છે. તેનો અણીદાર છેડો, જેને ઘણી વાર ચાંચ કહેવામાં આવે છે, તે દેવ તરફ રાખવામાં આવે છે, જેમની સાથે તે વેદી પર રહે છે. પરંપરા એક જ વેદી પર એક સાથે બે ફૂંકવાના શંખ રાખવાની સલાહ આપતી નથી, કારણ કે દરેકને જોડીના ભાગરૂપે નહીં, પણ પોતે જ એક સંપૂર્ણ વિધિગત સ્વર તરીકે ગણવામાં આવે છે. જ્યાં ઘર સદભાગ્યે દક્ષિણાવર્તી શંખ ધરાવે છે, ત્યાં તેને શુદ્ધ કે ગંગાજળથી ભરેલો, પવિત્ર ગંગાનું જળ, અને તાજું ફૂલ સાથે રાખવામાં આવે છે, સામાન્ય રીતે દેવઘરની ઈશાન દિશામાં.

ઘરના વેદીથી આગળ, શંખ મંદિરના જીવનનું સ્થાયી અંગ છે, જે દરરોજ સવારે ગર્ભગૃહ ખુલતી વખતે, આરતી દરમિયાન, અને પૂજાના ક્રમના બીજા સંધિ-બિંદુઓએ ફૂંકવામાં આવે છે. તેના ઉપયોગમાં તાલીમ પામેલા પૂજારીઓ નિયંત્રિત શ્વાસથી લાંબો, સ્થિર નાદ કાઢતા શીખે છે. શંખને યોગ્ય રીતે ફૂંકવાની પ્રથા ફેફસાં અને ડાયાફ્રામનો વ્યાયામ કરે છે એમ વ્યાપકપણે નોંધાયું છે, જોકે ભક્તો એને ભક્તિનું સ્વાગતપાત્ર આડપરિણામ ગણે છે, તેનો હેતુ નહીં. મંદિરજીવનમાં શંખની ભૂમિકા મહાભારતમાં તેની ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે, કંઈક મહત્ત્વપૂર્ણની શરૂઆતને એવા નાદથી ચિહ્નિત કરે છે જે સામાન્ય અવાજ સાથે ભૂલાય નહીં.

સમુદ્ર મંથનથી લઈને કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધભૂમિ સુધી અને સામાન્ય ઘરમાં સવારની આરતી સુધી, શંખ દરેક સંદર્ભમાં એક સૂત્ર વહન કરે છે: એવો નાદ જે જાહેર કરે છે કે એક ઉંબરો ઓળંગાઈ ગયો છે, અને જે આવે છે તે પવિત્ર, દૃઢ, અથવા બંને છે. શંખ ફૂંકવો, ભલે થોડી ક્ષણો માટે, એટલે એ પ્રાચીન ઘોષણાનો કંઈક અંશ પોતાની નાની ઉપાસનાની ક્ષણ માટે ઉધાર લેવો, દૈનિક પૂજાને એ જ સ્વર સાથે જોડવો જેણે એક સમયે ધર્મના વિજયની ઘોષણા કરી હતી.