शंख

पुराणे शंखाची गणना समुद्रमंथनात समुद्रातून उदयास आलेल्या रत्नांत करतात. देव आणि असुर अमृत, म्हणजे अमरत्वाचे अमृत, मिळवण्यासाठी एकत्र विश्वसागराचे मंथन करत असताना हा प्रकार घडला. तोच मंथन ज्यातून देवी लक्ष्मी प्रकट झाली, त्यातूनच शंखही उदयास आला, असे मानले जाते. या सामायिक उगमामुळेच परंपरा शंखाला त्यांचा भाऊ म्हणते, आणि त्याला शुभता, समृद्धी आणि घरात देवीच्या उपस्थितीपासून अविभाज्य मानते. ज्या मंथनातून समृद्धीची देवी जगाला मिळाली, त्याच मंथनाच्या खोलातून काढलेल्या शंखात भक्ताच्या दृष्टीने तिच्या पवित्रतेचा काही अंश असतो.

शास्त्रातील सर्वात प्रसिद्ध शंख म्हणजे पांचजन्य, भगवान विष्णूंचा वैयक्तिक शंख, जो महाभारतात स्वतः श्रीकृष्ण वाजवतात. भगवद्गीतेचा पहिला अध्याय कुरुक्षेत्रावर सैन्ये व्यूहरचनेत उभी असताना सुरू होतो, आणि श्लोक १.१५ मध्ये श्रीकृष्ण पांचजन्य फुंकत असल्याचे आणि भीमाचा शंख पौंड्र सोबत वाजत असल्याचे नाव घेतले आहे. त्या नादाने रणभूमी व्यापते, आणि एकही बाण सुटण्यापूर्वी धर्माची बाजू जाहीर करते. पुढील श्लोकांत अर्जुनाचा स्वतःचा शंख देवदत्त त्याच समूहगानात सामील होतो, आणि हे शंख एकत्रितपणे, निर्णायक क्षणाच्या उंबरठ्यावर धर्मनिष्ठ संकल्पाच्या घोषणेशी शंखाचे कायमचे नाते प्रस्थापित करतात.

शंखांचे वर्गीकरण त्यांच्या नैसर्गिक सर्पिलाच्या दिशेवरून केले जाते. बहुतेक शंख डावीकडे वळणारे असतात आणि त्यांना वामावर्ती म्हणतात; पूजेत आणि विधींच्या घोषणेसाठी हाच सामान्य प्रकार फुंकण्यासाठी वापरला जातो. उजवीकडे वळणारा फारच दुर्मिळ प्रकार दक्षिणावर्ती म्हणून ओळखला जातो, आणि तो लक्ष्मीचे थेट रूप मानला जातो. त्याचा उपयोग फुंकण्यासाठी नव्हे, तर शांत धार्मिक उपयोगासाठी होतो: देवीच्या उपस्थितीचे आसन म्हणून तो गृहदेवघराजवळ पाण्याने भरून ठेवला जातो. या दोघांमधील भेद अत्यंत गांभीर्याने पाळला जातो, कारण दक्षिणावर्ती शंखाचा साधा फुंकण्याचा शंख म्हणून वापर करणे, तो ज्या देवीचे रूप आहे तिच्याप्रति अनादर मानले जाते.

शंखाचा नाद स्थिर, अनुनादी स्वर धारण करतो, ज्याला भक्त अनेकदा पवित्र ॐ अक्षराशी तुलना करतात, आणि हीच तुलना शंख आरतीच्या आधी व नंतर, तसेच मंदिर व घरच्या पूजेतील इतर महत्त्वाच्या क्षणी वाजवला जाण्यामागील मध्यवर्ती कारण आहे. हा नाद एक उंबरठा चिन्हांकित करतो असे मानले जाते. तो त्याआधीच्या सामान्य गोंगाटाचे व विचलनाचे वातावरण स्वच्छ करतो, आणि जे पुढे येईल ते दैनंदिन व्यवहाराचे नव्हे तर पवित्र काळाचे आहे अशी घोषणा करतो. याच कारणास्तव अनेक कुटुंबे दैनंदिन पूजेच्या अगदी आरंभी आणि अगदी शेवटी शंख वाजवतात, भक्तीच्या आचरणाला त्याच्या नादाने दोन्ही बाजूंनी बांधून ठेवत.

शंखाच्या आत रात्रभर ठेवलेल्या पाण्याला शंखोदक म्हणतात, आणि ते शंखाच्या स्वतःच्या पवित्रतेचा काही अंश धारण करते असे मानले जाते. हे पाणी परंपरेनुसार घरभर शिंपडले जाते आणि आरतीनंतर आशीर्वादाची समाप्ती म्हणून भक्तांना दिले जाते. नुकतीच संपलेली पूजा देवघराच्या पलीकडे आणि घराच्या उर्वरित भागात नेते. काही भक्त एक व्यावहारिक फायदाही नमूद करतात, की शंखातील कॅल्शियम रात्रभर त्यात ठेवलेल्या पाण्याला हलके खनिजयुक्त करते, परंतु परंपरेचा स्वतःचा भर पाण्याच्या धार्मिक पावित्र्यावर आहे, त्याच्या रसायनशास्त्रावरील कोणत्याही दाव्यावर नव्हे.

पूजेसाठी ठेवलेला शंख तांबे, पितळ किंवा चांदीच्या स्वच्छ स्टँडवर ठेवला जातो, थेट टेबल किंवा शेल्फवर नव्हे. त्याचे टोकदार भाग, ज्याला बहुधा मुख म्हटले जाते, तो ज्या देवतेसोबत वेदीवर असतो तिच्याकडे वळवला जातो. एकाच वेळी एकाच वेदीवर दोन फुंकण्याचे शंख ठेवण्यापासून परंपरा परावृत्त करते, कारण प्रत्येक शंख जोडीतील एक नव्हे तर स्वतःचा परिपूर्ण धार्मिक स्वर मानला जातो. दक्षिणावर्ती शंख ज्या घरात असण्याचे भाग्य आहे, तिथे तो शुद्ध किंवा गंगाजलाने भरून, आणि एक ताजे फूल ठेवून, सामान्यतः देवघराच्या ईशान्य दिशेला ठेवला जातो.

घरच्या वेदीपलीकडे, मंदिराच्या जीवनात शंख एक अविभाज्य भाग राहतो; तो दररोज पहाटे गर्भगृह उघडताना, आरतीच्या वेळी, आणि पूजेच्या क्रमातील इतर महत्त्वाच्या टप्प्यांवर वाजवला जातो. त्याचा योग्य वापर शिकलेले पुजारी नियंत्रित श्वासाने एक लांब, स्थिर नाद निर्माण करायला शिकतात. शंख योग्य रीतीने फुंकण्याची प्रथा फुप्फुसे आणि मध्यपटल व्यायामासाठी उपयुक्त ठरते असे व्यापकपणे नमूद केले जाते, जरी भक्त याला भक्तीचा उद्देश नव्हे, तर भक्तीचा स्वागतार्ह दुय्यम परिणाम मानतात. मंदिर जीवनातील शंखाची भूमिका महाभारतातील त्याच्या भूमिकेचेच प्रतिबिंब आहे, काहीतरी महत्त्वाचे सुरू होत असल्याचे अशा नादाने चिन्हांकित करणे, जो नादाला कोणत्याही सामान्य गोष्टीशी गोंधळता येत नाही.

समुद्रमंथनापासून कुरुक्षेत्राच्या रणभूमीपर्यंत आणि एका सामान्य घरातील सकाळच्या आरतीपर्यंत, शंख ज्या प्रत्येक परिस्थितीत दिसतो तिथे एक एकच सूत्र वाहतो: एक नाद जो घोषित करतो की एक उंबरठा ओलांडला गेला आहे, आणि जे पुढे येते ते पवित्र, निश्चयी, किंवा दोन्ही आहे. शंख वाजवणे, कितीही क्षणभर असले तरी, त्या प्राचीन घोषणेतील काहीतरी स्वतःच्या छोट्याशा पूजेच्या क्षणासाठी उधार घेणे आहे, दैनंदिन पूजेला त्याच आवाजाशी जोडणे, ज्याने एकेकाळी धर्माच्या विजयाची घोषणा केली होती.