तुलसी

‘तुलसी’ हे नाव संस्कृत वाक्यांशावरून आले आहे: तुला न अस्ति अस्याः इति तुलसी, म्हणजे जिची तुलना होऊ शकत नाही ती. हे नाव सुरुवातीपासूनच वनस्पतीला सामान्य वनस्पतीशास्त्रीय वर्णनाच्या पलीकडे ठेवते. परसात उगवणाऱ्या कोणत्याही इतर रोपाकडे दैनंदिन परिचय आणि आदर यांच्या अशा मिश्र भावनेने पाहिले जात नाही, कारण तुळस एकीकडे अंगणातील रोजची उपस्थिती आहे, आणि दुसरीकडे स्वतःच एक देवता आहे, जिला केवळ नैवेद्यासाठी न वापरता प्रार्थनेत थेट संबोधले जाते.

देवी भागवत पुराणाच्या नवव्या स्कंधात सांगितले आहे की वृंदा, असुर जालंधराची निष्ठावान पत्नी, आपल्या सतीत्वाच्या सामर्थ्याने पतीचे रक्षण करत होती; विश्वव्यवस्थेला धोका निर्माण करणारा संघर्ष संपवण्यासाठी विष्णूंनी जालंधराचेच रूप धारण करून तिच्याजवळ जाईपर्यंत. ही फसवणूक लक्षात आल्यावर वृंदेच्या दुःखाने आणि प्रचंड भक्तीने तिचे रूपांतर तुळशीच्या रोपात झाले. स्वतःच्या फसवणुकीलाही टिकून राहिलेल्या भक्तीने द्रवलेल्या विष्णूंनी तिच्या नव्या रूपाला आपल्याला शाश्वत प्रिय असल्याचा आणि त्यानंतर प्रत्येक वैष्णव घरात पूजनीय असल्याचा आशीर्वाद दिला. या कथेमुळे तुळशीच्या पवित्रतेला अस्पष्ट, अकारण गृहीत धरलेल्या गुणाऐवजी एक विशिष्ट उगम मिळतो: हरवलेल्या गोष्टीचे भक्तीत रूपांतर.

या कथेतून एक चिरस्थायी श्रद्धा उगम पावते की तुळस लक्ष्मीच्या बरोबरीने विष्णूंची एक पत्नी म्हणून उभी आहे, आणि विष्णूंच्या उपासनेत अशा प्रकारे उपस्थित असते जसे इतर कोणतेही रोप असू शकत नाही. जे घरे अंगणात तुळशीचे रोप जपतात, ते तिची उपस्थिती या नात्याचा विस्तार म्हणून पाहतात. ते रोपाची काळजी दररोज शोभेसाठी नव्हे, तर मानवी जीवनाच्या जवळ राहण्याचे निवडलेल्या देवीचे निवासस्थान म्हणून घेतात, वैकुंठात पूर्णपणे निघून जाण्याऐवजी, जे विष्णूंचे स्वर्गीय निवासस्थान आहे. म्हणूनच अंगणातील तुळशीशी त्याच बागेतील इतर रोपांना कधीच न मिळणाऱ्या औपचारिकतेने बोलले जाते, तिच्याभोवती प्रदक्षिणा घातली जाते आणि तिला पाणी घातले जाते.

परंपरेनुसार विष्णू कोणताही अन्न-नैवेद्य, म्हणजे भोग, तोपर्यंत स्वीकारत नाहीत जोपर्यंत त्यावर ताजे तुळशीचे पान ठेवलेले नसते; ही आवश्यकता पूजेत वापरल्या जाणाऱ्या वनस्पतींमध्ये अनन्य आहे. त्याच वेळी, हेच पान परंपरेनुसार गणेशाच्या नैवेद्यात वर्ज्य आहे आणि शिवलिंगावर थेट ठेवले जात नाही. हे त्या देवतांबद्दलच्या कमी लेखण्याचे नव्हे, तर पानाशी जोडलेल्या विशिष्ट भक्तिमय संबंधांचे द्योतक आहे. परिणामी, तुळस कुठे असावी आणि कुठे नसावी याबद्दल काटेकोर, जपून पाळले जाणारे नियम तयार झाले आहेत. भक्त हे नियम शिथिल पर्यायी प्रथा मानण्याऐवजी अचूकपणे शिकतात आणि पाळतात.

पान ही स्वतः देवीचे जिवंत रूप मानले जात असल्याने, ते तोडणे सोयीऐवजी नियमांनुसार होते. सूर्यास्तानंतर, रविवारी, एकादशीला किंवा चंद्र अथवा सूर्यग्रहणाच्या काळात पाने तोडली जात नाहीत. प्रत्येक वेळ रोपाची स्वतःची विश्रांती आणि पावित्र्य भंग करण्यासाठी अयोग्य मानली जाते. या कालावधीबाहेर पानाची गरज असलेला भक्त सामान्यतः आधीच गरजेइतकी पाने तोडून ठेवतो, आणि अचानक गरज निर्माण झाल्यावर नियम मोडण्याऐवजी आधी तयार ठेवलेली पाने वापरतो.

दरवर्षी प्रबोधिनी एकादशीला, म्हणजे कार्तिक महिन्याच्या अकराव्या चांद्र दिवशी, जो विष्णूंच्या चार महिन्यांच्या विश्वव्यापी निद्रेतून जागण्याचा दिवस मानला जातो, घरोघरी तुळस विवाह साजरा केला जातो: तुळस आणि शाळिग्राम रूपातील विष्णू यांचा प्रतीकात्मक विवाह. अंगणातील रोपाला वधूप्रमाणे सजवले जाते, आणि शाळिग्राम शिला वराच्या रूपात तिच्यासमोर आणली जाते. हिंदू विवाहाचा संपूर्ण क्रम, विवाहमंत्रांसह, रोपासमोर लघुरूपात पार पाडला जातो. हा विवाह मानवी कॅलेंडरवरील शुभ विवाह-हंगाम औपचारिकपणे उघडतो, कारण दैवी विवाह आधी झाल्याशिवाय सामान्य विवाह योग्य वेळी होत नाही असे मानले जाते.

सकाळच्या पूजेची सुरुवात मुळाशी पाणी अर्पण करून आणि भक्त ‘ॐ श्री तुलस्यै नमः’ जपत करतो, त्यानंतर हात जोडून रोपाभोवती तीन किंवा चार घड्याळाच्या दिशेने प्रदक्षिणा घातली जाते. संध्याकाळी, सूर्यास्त होताना, लक्ष्मी आणि नारायण यांची कृपा घरात आमंत्रित करण्यासाठी तुळशीच्या मुळाशी शुद्ध तूप किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा लावला जातो. याने दिवसाची उपासना सकाळी जशी सुरू झाली तसेच पूर्ण होते. ही दिवसातून दोनदा होणारी लय अनेक घरांत पिढ्यानपिढ्या खंड न पडता पाळली जाते, त्यामुळे रोप धार्मिक आचरणाइतकेच कौटुंबिक स्मृतीचे अविभाज्य अंग बनते.

वृंदेची कथा, भोगाचे नियम आणि शाळिग्रामाशी दरवर्षीचा विवाह यांच्या संदर्भात, तुळस हिंदू भक्तीत इतर कोणत्याही वनस्पतीहून वेगळे स्थान व्यापते: ती जगापासून अलग असलेली पूर्ण देवता नाही, आणि केवळ सुगंधासाठी लावलेली औषधी वनस्पतीही नाही. तिला दोन्ही एकाच वेळी मानले जाते, सामान्य घरांच्या सामान्य अंगणात रुजण्याचे निवडलेली एक देवी. परंपरा ज्या उपस्थितीला खरोखर दैवी मानते तिच्या बदल्यात ती केवळ पाणी, प्रदक्षिणा आणि दिवा अशा लहानशा, दैनंदिन सेवांची मागणी करते.