ਤੁਲਸੀ

ਤੁਲਸੀ ਨਾਮ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਾਕੰਸ਼ ਤੁਲਾ ਨ ਅਸ੍ਤਿ ਅਸ੍ਯਾਃ ਇਤਿ ਤੁਲਸੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਹ ਜਿਸਦੀ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਮ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਕਦਮ ’ਤੇ ਇਸ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਆਮ ਬਨਸਪਤੀ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਇਸ ਵਰਗੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਲਸੀ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵਿਹੜੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਵੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵੀ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਸਕੰਧ ੯ ਵਿੱਚ, ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵ੍ਰਿੰਦਾ, ਦੈਂਤ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਸਮਰਪਿਤ ਪਤਨੀ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਸਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਨਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਧੋਖਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ’ਤੇ, ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਭਗਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਸ ਭਗਤੀ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧੋਖੇ ਨੂੰ ਵੀ ਝੱਲ ਗਈ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਥਾ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਮੂਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਘਾਟੇ ਦੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਧੁੰਦਲੀ, ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਵਜੋਂ ਲੈਣ ਵਿੱਚ।

ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਲਸੀ ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬੂਟਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਘਰ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੂਟੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਰੋਜ਼ ਸਜਾਵਟ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣਾ ਚੁਣਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਵਰਗੀ ਨਿਵਾਸ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀ ਤੁਲਸੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੀ ਰਸਮੀਅਤ ਨਾਲ ਜੋ ਉਸੇ ਬਗੀਚੇ ਦੇ ਹੋਰ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕੋਈ ਭੋਜਨ ਭੇਟ, ਭਾਵ ਭੋਗ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ’ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਤੁਲਸੀ ਪੱਤਾ ਨਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਹੀ ਪੱਤਾ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਭਗਤੀ-ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਲਸੀ ਕਿੱਥੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਟੀਕ, ਕਰੜਾਈ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਭਗਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਢਿੱਲੀ ਵਿਕਲਪਿਕ ਰੀਤ ਸਮਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਸਿੱਖਦੇ ਅਤੇ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਉਂਕਿ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ ਤੋੜੇ ਜਾਂਦੇ, ਨਾ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ, ਨਾ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ’ਤੇ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਚੰਦਰ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਸਮਾਂ ਬੂਟੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਅਣਉਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਭਗਤ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੱਤੇ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੋੜ ਜੋਗੇ ਪੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਨਾ ਤੋੜਨੀ ਪਵੇ।

ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ’ਤੇ, ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਉਹ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਚੰਦਰ ਤਾਰੀਖ਼ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਚਾਰ-ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਵਿਆਹ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਲਸੀ ਬੂਟੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਰੂਪ ਨਾਲ ਰਸਮੀ ਵਿਆਹ ਹੈ। ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਲਾੜੀ ਵਾਂਗ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਪੱਥਰ ਲਾੜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਕੋਲ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕ੍ਰਮ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਤੱਕ, ਬੂਟੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਮਨੁੱਖੀ ਕੈਲੰਡਰ ’ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵਿਆਹ-ਸੀਜ਼ਨ ਦਾ ਰਸਮੀ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਆਮ ਵਿਆਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਆਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ।

ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜੜ੍ਹ ’ਤੇ ਜਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭਗਤ ਓਮ ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸ੍ਯੈ ਨਮਃ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੂਟੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਘੜੀ ਦੀ ਸੂਈ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਸ਼ੁੱਧ ਘਿਓ ਜਾਂ ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ’ਤੇ ਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਧਿਆ ਪੈਣ ’ਤੇ ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਦੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਦੀ ਲੈਅ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੂਟਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇ।

ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਭੋਗ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ, ਤੁਲਸੀ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬੂਟੇ ਵਰਗਾ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਲਈ ਉਗਾਈ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ। ਉਸਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੇਵੀ ਜਿਸਨੇ ਆਮ ਘਰਾਂ ਦੇ ਆਮ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰੱਖਣਾ ਚੁਣਿਆ। ਜਿਸ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੈਵੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਬਦਲੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ, ਇੱਕ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਵਰਗੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸੰਭਾਲਾਂ ਮੰਗਦੀ ਹੈ।