ਸ਼ੰਖ

ਪੁਰਾਣ ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੌਰਾਨ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰੇ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਂਤਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੰਖ ਉਸੇ ਮੰਥਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇਸੇ ਸਾਂਝੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ ਦਾ ਭਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ੁਭਤਾ, ਭਰਪੂਰਤਾ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਮੰਥਨ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਸਿੱਪੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦਿੱਤੀ, ਭਗਤ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੰਖ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸ਼ੰਖ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੁਰੁਕ੍ਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਜੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕ ੧.੧੫ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਵਜਾਉਂਦੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾਲ ਭੀਮ ਦਾ ਸ਼ੰਖ ਪੌਂਡ੍ਰ। ਇਸ ਧੁਨੀ ਦਾ ਗੂੰਜ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵੀ ਤੀਰ ਛੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ੰਖ, ਦੇਵਦੱਤ, ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੰਖ ਮਿਲ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਘੜੀ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ’ਤੇ ਧਰਮਮਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਐਲਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ ਦਾ ਸਥਾਈ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਸਿੱਪੀ ਉਸਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚੱਕਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਮਾਵਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਆਮ ਰੂਪ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਲਈ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲਭ ਰੂਪ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਵਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰੀਤਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਘਰ ਦੇ ਮੰਦਰ ਕੋਲ ਦੇਵੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਆਸਨ ਵਜੋਂ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਵਰਤੀ ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਆਮ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਖ ਵਾਂਗ ਵਰਤਣਾ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਿਰਾਦਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ।

ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਫੂਕ ਇੱਕ ਸਥਿਰ, ਗੂੰਜਦੀ ਸੁਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਭਗਤ ਅਕਸਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰ ਓਮ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਤੁਲਨਾ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਕਿ ਆਰਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਤੇ ਘਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਪਲਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਕਿਉਂ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਆਮ ਸ਼ੋਰ ਅਤੇ ਭਟਕਣਾ ਨੂੰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕਿ ਜੋ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਦਿਨ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਦਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਗਤੀ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਤ ਭਰ ਰੱਖੇ ਜਲ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖੋਦਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਲ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਸਮਾਪਨ-ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਣੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਭਗਤ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਲਾਭ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੰਖ ਦਾ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਰਾਤ ਭਰ ਰੱਖੇ ਜਲ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਖਣਿਜ-ਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਜ਼ੋਰ ਜਲ ਦੀ ਰੀਤਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ’ਤੇ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਰਸਾਇਣ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਦਾਅਵੇ ’ਤੇ।

ਪੂਜਾ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਸ਼ੰਖ ਮੇਜ਼ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲਫ ’ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤਾਂਬੇ, ਪਿੱਤਲ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਆਸਨ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨੋਕਦਾਰ ਸਿਰਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਚੁੰਝ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵੇਦੀ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕੋ ਵੇਦੀ ’ਤੇ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਦੋ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਖ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਵਰਜਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੀਤਕ ਆਵਾਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਜੋੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਨੂੰ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਵਰਤੀ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਗੰਗਾ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਘਰੇਲੂ ਵੇਦੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਸ਼ੰਖ ਮੰਦਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸਵੇਰ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਹਿ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵੇਲੇ, ਆਰਤੀ ਦੌਰਾਨ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਹੋਰ ਮੋੜਾਂ ’ਤੇ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਜਾਰੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਲੰਮੀ, ਸਥਿਰ ਫੂਕ ਕੱਢਣਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਫੇਫੜਿਆਂ ਅਤੇ ਡਾਇਆਫ੍ਰਾਮ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਗਤ ਇਸਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਗਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਖਦ ਉਪ-ਲਾਭ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਆਮ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਭੁਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁਰੁਕ੍ਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਮ ਘਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਆਰਤੀ ਤੱਕ, ਸ਼ੰਖ ਹਰ ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਧਾਗਾ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਧੁਨੀ ਜੋ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਲੰਘ ਲਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਵਜਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਐਲਾਨ ਦਾ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਭਗਤੀ ਪਲ ਲਈ ਉਧਾਰ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਉਸੇ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।