દેવઉઠી (પ્રબોધિની) એકાદશી વ્રત કથા અને તુલસી વિવાહ

દેવઉઠની એકાદશી, જેને પ્રબોધિની એકાદશી અથવા દેવ ઉઠની ગ્યારસ પણ કહેવામાં આવે છે, તેનો મહિમા સ્કંદ પુરાણના વૈષ્ણવ ખંડના ૩૩મા અધ્યાયમાં વર્ણવેલો છે, જ્યાં ભગવાન બ્રહ્મા ઋષિ નારદને આ વ્રતનું વિધાન સમજાવે છે. બ્રહ્મા ઘોષણા કરે છે કે સર્વ તીર્થોના જળમાં સ્નાન કરવાથી અને એક હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવાથી જે આધ્યાત્મિક પુણ્ય મળે છે, તેની સમકક્ષ પુણ્ય માત્ર પ્રબોધિની એકાદશીનું વ્રત કરવાથી મળે છે. આ એ દિવસ છે જ્યારે ભગવાન જનાર્દન શેષનાગ પર પોતાની ચાર માસની રહસ્યમય નિદ્રામાંથી જાગે છે અને ત્રણેય લોકને મંગલતાથી ભરી દે છે.

આ દિવસ પાછળની કથા એ યુગ સુધી જાય છે જ્યારે શંખાસુર નામનો દૈત્ય લાંબી તપસ્યા દ્વારા મેળવેલાં વરદાનના બળે અહંકારી બની ગયો હતો. પોતાના અભિમાનમાં તેણે દેવલોકમાંથી પવિત્ર વેદો ચોરી લીધા અને તેમને બ્રહ્માંડીય સમુદ્રના ઊંડાણમાં છુપાવી દીધા, જેથી ત્રણેય લોક એ પવિત્ર જ્ઞાન વિના રહી ગયા, જેના પર તેઓ આધારિત હતા.

વિષ્ણુએ મહામત્સ્યનું રૂપ ધારણ કરીને જે ખોવાયું હતું તે પાછું મેળવવા સમુદ્રમાં અવતરણ કર્યું. તેમણે ઊંડાણમાં શંખાસુરને શોધીને તેનો પરાજય કર્યો, વેદો બ્રહ્માને પાછા આપ્યા, અને એમ કરીને ત્રણેય લોકમાં ધર્મનું સંતુલન ફરી સ્થાપ્યું.

શંખાસુર સામેના સંઘર્ષે વિષ્ણુને થકવી નાખ્યા, અને તેની સમાપ્તિ પછી તેઓ આષાઢના શુક્લ પક્ષમાં દેવશયની એકાદશીથી આરંભ કરીને સમુદ્રતળ પર યોગનિદ્રાની ગહન રહસ્યમય નિદ્રામાં લીન થઈ ગયા. આ નિદ્રા ચાતુર્માસના આરંભને ચિહ્નિત કરે છે, એ ચાર પવિત્ર માસ જે દરમિયાન અનેક તપશ્ચર્યાઓ પાળવામાં આવે છે અને મોટા ઉત્સવો પરંપરાગત રીતે બાજુ પર મૂકવામાં આવે છે.

ચાર સંપૂર્ણ માસના આ શાંત વિશ્રામ પછી દેવતાઓ, ઋષિઓ, ગંધર્વો અને સ્વયં લક્ષ્મી ક્ષીરસાગરની આસપાસ એકત્ર થયાં. તેઓ સુગંધિત પુષ્પો લાવ્યા, હજારો સોનેરી દીપ પ્રગટાવ્યા, શંખ વગાડ્યા અને મૃદંગ વગાડીને આનંદપૂર્વક વિષ્ણુને જાગવા માટે આહ્વાન કર્યું. તેઓ ગાઈ ઉઠ્યા: ઉત્તિષ્ઠ ઉત્તિષ્ઠ ગોવિંદ ઉત્તિષ્ઠ ગરુડધ્વજ, ઉત્તિષ્ઠ કમલાકાંત ત્રૈલોક્યં મંગલં કુરુ — જાગો, ગોવિંદ, જાગો, ગરુડધ્વજ, જાગો, લક્ષ્મીવલ્લભ, અને ત્રણેય લોકને મંગલ પ્રદાન કરો.

વિષ્ણુએ તેજસ્વી સ્મિત સાથે પોતાના કમળ જેવાં નેત્ર ખોલ્યાં અને એકત્ર થયેલા બ્રહ્માંડને આશીર્વાદ આપ્યા. તેમનું જાગરણ પ્રકાશના વિજય, ચાતુર્માસની તપશ્ચર્યાઓની સમાપ્તિ, અને ચાર શાંત માસ દરમિયાન આ ક્ષણની પ્રતીક્ષા કરતી દરેક માંગલિક વિધિના પુનઃપ્રારંભને ચિહ્નિત કરે છે. આ ક્ષણ જ દર વર્ષે દેવઉઠની એકાદશીનો દિવસ યાદ કરાવે છે, અને એટલે જ ચાતુર્માસમાં સામાન્ય રીતે થોભાવી દેવાયેલાં લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ અને અન્ય આનંદદાયક વિધિઓ આ દિવસથી ફરી શરૂ થઈ શકે છે.

દેવઉઠની એકાદશી તુલસી વિવાહના ઉત્સવનો પણ આરંભ કરે છે — તુલસી છોડનો શાલિગ્રામ શિલારૂપ વિષ્ણુ સાથેનો પવિત્ર વિવાહ. પરંપરા માને છે કે વૃંદા દેવીની અડગ પવિત્રતાનું વિષ્ણુએ સન્માન કર્યું, અને તેમને તુલસીના છોડનું રૂપ ધારણ કરવાનો આશીર્વાદ આપ્યો, જે ત્યારથી તેમની દૈનિક પૂજાથી અવિભાજ્ય બન્યો. દેવઉઠની એકાદશીએ કે તેના પછી તુલસી વિવાહ કરવો અથવા તેમાં સાક્ષી બનવું, કન્યાદાન — વરને કન્યાનું પવિત્ર દાન — કરવા જેટલું જ આધ્યાત્મિક પુણ્ય આપે છે એવી માન્યતા છે.

દરેક એકાદશી વ્રતની જેમ, આ વ્રતનો આરંભ આગલી સાંજે સંકલ્પથી થાય છે, ઘરના દેવસ્થાન સમક્ષ ઇરાદાની મૌખિક ઘોષણા. તેમાં કરવામાં આવતા ચોક્કસ વ્રતનું નામ લેવાય છે, અને તેને સંપૂર્ણ હૃદયથી પૂર્ણ કરવાનો ભક્તનો નિશ્ચય વ્યક્ત થાય છે. આ ઘોષણા થયા પછી જ દ્વાદશીની આગલી રાતથી ઔપચારિક ઉપવાસ શરૂ થાય છે, જે પછીના દિવસે વિષ્ણુના પોતાના જાગરણની સ્મૃતિમાં પાળવામાં આવે છે.

દેશભરનાં ઘરોમાં આ પ્રસંગની ઉજવણી માટે તુલસી છોડની આસપાસ આંગણામાં શેરડીના સાંઠાનો મંડપ ઊભો કરવામાં આવે છે. ભક્તો ઉંબરાથી પૂજાની વેદી સુધી જતાં પ્રતીકાત્મક કમળ-પગલાં દોરે છે, જાણે લાંબા વિશ્રામ પછી ભગવાન વિષ્ણુ સ્વયં પધારી રહ્યા હોય એમ તેમનું ઘરમાં સ્વાગત કરે છે. મંદિરોમાં, નદીકિનારે અને તુલસી છોડની સામે અગિયાર અથવા એકવીસ ઘીના દીપ પ્રગટાવવામાં આવે છે, અને મોસમના પાકનું અર્પણ — તાજી શેરડી, સિંઘોડા, શક્કરિયાં, મૂળા અને આમળા — ભગવાનને ધરવામાં આવે છે.

ઉપવાસ દ્વાદશીની સવારે પૂજા પૂર્ણ થયા પછી અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યા પછી તૂટે છે, જેને પારણ કહેવામાં આવે છે. આ વિધિ વ્રતને એ જ ઔપચારિક ધ્યાનથી પૂર્ણ કરે છે જેનાથી આગલી સાંજે તેનો આરંભ થયો હતો. જે ભક્તો એકાદશીની રાત્રિ સુધી ઉપવાસ રાખે છે, તેઓ આ સમાપન પૂજા પછી જ ઉપવાસ તોડે છે, પારણને વ્રતથી અવિભાજ્ય ગણે છે, તેના અંતમાં ઉમેરાયેલી માત્ર ઔપચારિકતા તરીકે નહીં.

દેવશયની એકાદશી અને દેવઉઠની એકાદશી સાથે મળીને ચાતુર્માસના ચાર માસને વ્યાપક વર્ષની અંદરના એક સુવિચારિત વિરામ તરીકે ફ્રેમ કરે છે — એક એકાદશી લગ્ન અને નવા કાર્યોની ઋતુ બંધ કરે છે, અને બીજી તેને ફરી ખોલે છે. જે ઘરો બંને દિવસો પાળે છે, તેઓ પંચાંગને એવી વસ્તુ રૂપે અનુભવે છે જે વિષ્ણુની પોતાની વિશ્રામ અને જાગરણની લયથી ઘડાયેલી છે, તટસ્થ ગ્રીડ તરીકે નહીં જેના પર તહેવારો સંયોગે આવી પડે છે. બે દિવસ વચ્ચેની સમરૂપતા, એક સૂવા વિશે અને બીજી ફરી ઊઠવા વિશે, ભક્તોને એ જ સત્યનો વાર્ષિક મૂર્ત અનુભવ આપે છે જે દરેક સૂર્યોદય લઘુરૂપે આપે છે. પાછા ખેંચાવું અને પાછા ફરવું વિરોધી નથી, પરંતુ એક જ સતત ગતિ છે, જેમાં બંને એકબીજાને અર્થપૂર્ણ બનાવે છે.