અજા એકાદશી વ્રત કથા (ભાદરવા કૃષ્ણ પક્ષ)

બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ અને પદ્મ પુરાણમાં રાજા યુધિષ્ઠિર ભગવાન શ્રી કૃષ્ણને પૂછે છે કે ભાદરવા માસના અંધારા પખવાડિયા, કૃષ્ણ પક્ષમાં આવતી અગિયારમી ચાંદ્ર તિથિ, એકાદશી, કઈ કહેવાય છે. તેઓ કૃષ્ણને તેનો મહિમા વર્ણવવા વિનંતી કરે છે. ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ જવાબ આપે છે કે આ તિથિ અજા એકાદશી તરીકે ઓળખાય છે, જેને અન્નદા એકાદશી પણ કહેવામાં આવે છે, અને આ વ્રત કરવાથી ભૂતકાળનાં સર્વ પાપજન્ય કર્મોનો નાશ થાય છે, દરિદ્રતા દૂર થાય છે અને ખોવાયેલું સન્માન પાછું મળે છે. પ્રાચીન કાળમાં સત્યવાદી સમ્રાટ રાજા હરિશ્ચંદ્રે આ વ્રતની અપાર કૃપાથી પોતાનું ગુમાવેલું રાજ્ય, પોતાની વફાદાર રાણી અને મૃત પુત્ર ફરી પ્રાપ્ત કર્યાં, એમ તેઓ કહે છે.

પ્રાચીન અયોધ્યામાં દંતકથારૂપ સમ્રાટ રાજા હરિશ્ચંદ્ર રાજ કરતા હતા, જેઓ સત્ય પ્રત્યેની અડગ નિષ્ઠા માટે ત્રણેય લોકમાં વિખ્યાત હતા. તેમની સત્યભક્તિની કસોટી કરવા મહર્ષિ વિશ્વામિત્રે તેમની પર અપાર કસોટીઓ મૂકી, અને રાજા હરિશ્ચંદ્રે પોતાનું વચન તોડવાને બદલે પોતાનું સમગ્ર સામ્રાજ્ય, ખજાનો અને રાજવસ્ત્રો દાનમાં આપી દીધાં.

વચન આપેલી ગુરુદક્ષિણા ચૂકવવા માટે રાજાએ પોતાની પ્રિય રાણી તારામતી અને નાના પુત્ર રોહિતાશ્વને પવિત્ર નગરી કાશીમાં ગુલામીમાં વેચવાની ફરજ પડી. બાકી રહેલું દેવું ચૂકવવા માટે તેમણે પોતાને એક નીચી જાતિના સ્મશાન-કર્મચારી, ચાંડાલને વેચી દીધા; તેઓ દિવસો સુધી સળગતાં સ્મશાનની રખેવાળી કરતા અને શોકગ્રસ્ત સગાંઓ પાસેથી કર ઉઘરાવતા. અતિશય ગરીબી, ભૂખ અને અપમાનમાં જીવવા છતાં હરિશ્ચંદ્ર સત્યના માર્ગથી ક્યારેય ડગ્યા નહીં.

વર્ષો વેદનાભર્યા શોકમાં વીત્યાં, અને હરિશ્ચંદ્ર દિવસ-રાત પોતાની પડતી સ્થિતિ માટે વિલાપ કરતા રહ્યા. તેમણે પૂછ્યું કે તેમનું ભવ્ય રાજ્ય ક્યાં ગયું, તેમની રાણી અને પુત્ર ક્યાં ગયાં, અને કયા પૂર્વકર્મે તેમને સળગતાં શબોની રખેવાળી કરવા મજબૂર કર્યા. એક દિવસ મહાન ઋષિ ગૌતમ સ્મશાનઘાટે પધાર્યા, અને રાજાએ એ ઉમદા ઋષિને ઓળખીને ઊંડા આદરપૂર્વક પ્રણામ કર્યા અને આંસુભરી આંખે પોતાની હૃદયવિદારક દશા વર્ણવી. રાજાની અડગ સત્યનિષ્ઠાથી દ્રવિત થઈને ઋષિ ગૌતમે કહ્યું કે આવનારા ભાદરવા માસના અંધારા પખવાડિયામાં પવિત્ર અજા એકાદશી આવે છે. જો તેઓ સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી ભગવાન હૃષીકેશને સમર્પિત થઈને આ વ્રત કરે, અને અખંડ રાત્રિજાગરણ કરે, તો તેમનાં સર્વ પૂર્વકર્મો નષ્ટ થશે અને તેમનું પરમ સુખ પાછું આવશે.

રાજા હરિશ્ચંદ્ર એ દિવસની આતુરતાથી રાહ જોતા રહ્યા અને સંપૂર્ણ ભક્તિથી અજા એકાદશીનું વ્રત કર્યું, આખી રાત ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરી. વ્રત પૂર્ણ થયા પછી તરત જ રાણી તારામતી રડતાં રડતાં સ્મશાને આવી પહોંચ્યાં; તેમની સાથે તેમના નાના પુત્ર રોહિતાશ્વનું શબ હતું, જેને ઝેરી સાપે ડંખ્યો હતો. એ અસહ્ય શોકની ક્ષણમાં પણ હરિશ્ચંદ્ર, સ્મશાનની ચાંડાલ-મર્યાદાના નિયમોથી બંધાયેલા હોવાથી, પરંપરાગત ફી માગ્યા વિના રહ્યા નહીં.

સત્યની એ પરમ ચરમસીમાએ આકાશ ખૂલ્યું, અને ભગવાન વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, શિવ તથા ઋષિ વિશ્વામિત્ર તેજસ્વી વૈભવ સાથે તેમની સામે પ્રગટ થયા. ઋષિ વિશ્વામિત્રે હરિશ્ચંદ્રને આલિંગન આપ્યું, અને જાહેર કર્યું કે તેમણે સત્યની પરમ કસોટીમાં વિજય મેળવ્યો છે. ભગવાન વિષ્ણુના દિવ્ય સામર્થ્યથી અને અજા એકાદશીના પુણ્યથી યુવાન રોહિતાશ્વ હસતો અને સ્વસ્થ થઈને જીવિત થયો, અને આકાશમાંથી દિવ્ય પુષ્પોની વર્ષા થઈ. હરિશ્ચંદ્રને તેમનું રાજ્ય પાછું મળ્યું; તેમણે રાણી તારામતી સાથે ઘણાં વર્ષો સુધી ધર્મપૂર્વક રાજ્ય કર્યું, અને શાસનના અંતે તેમની સર્વ વફાદાર પ્રજા સહિત સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક લોકમાં આરૂઢ થયા.

વ્રત આરંભ કરતાં પહેલાં ભક્ત ઔપચારિક સંકલ્પ લે છે — જમણા હાથમાં પાણી, ચોખા અને પુષ્પ ધારણ કરીને, વર્તમાન દિવસ, માસ અને વર્ષનું ઉચ્ચારણ કરતાં ગંભીર વ્રત-પ્રતિજ્ઞા. ચોક્કસ સંકલ્પ એ છે કે ભૂતકાળનાં પાપોના નિવારણ અને ખોવાયેલી સમૃદ્ધિની પુનઃપ્રાપ્તિ માટે અજા એકાદશીનું વ્રત કરવું, અને આ વ્રતનું પુણ્ય આરાધનાનો એક પણ કલાક શરૂ થાય તે પહેલાં જ ભગવાન હૃષીકેશને અર્પણ કરવું.

અજા એકાદશી દેવું, આબરૂની ખોટ અને ગંભીર સંકટમાંથી મુક્તિ માટે અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે — જે પુનઃસ્થાપન રાજા હરિશ્ચંદ્રને પોતાને મળ્યું, તેનું પ્રતિબિંબ. ભક્ત સવારે ફૂલ, ચંદન અને તુલસી વડે ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરે છે, અને રાત્રિ ઊંઘને બદલે પ્રાર્થના અને અજા એકાદશી વ્રત કથાના પઠનમાં વિતાવે છે, જેમ ઋષિ ગૌતમે એક વાર વિધાન કર્યું હતું તે જ અખંડ જાગરણ જાળવીને. વ્રતનું સમાપન દ્વાદશીની સવારે, બારમા દિવસે, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યા પછી પારણ, એટલે કે વ્રત તોડવાની વિધિથી થાય છે — એ જ રીતે જેમ હરિશ્ચંદ્રનું પોતાનું વ્રત, તેમના પરિવાર અને રાજ્ય તેમને પાછાં મળ્યાં તે પહેલાં, પૂર્ણ થયું હતું.

કથા હરિશ્ચંદ્રને તેમની વેદના અસહ્ય થાય તે ક્ષણે પુનઃસ્થાપન આપતી નથી, ન તો પુત્રના મૃત્યુની ક્ષણે. દૈવી હસ્તક્ષેપ ત્યાં સુધી રોકાય છે જ્યાં સુધી તેઓ પુત્રના શબ પાસે શોકગ્રસ્ત પત્ની પાસેથી જ ફી માગે છે — તેમના સત્યના વ્રતને આપી શકે તેવી સૌથી અસહ્ય કસોટી. આ વિલંબ કથાની કેન્દ્રીય દલીલ છે, કોઈ આકસ્મિક ક્રૂરતા નહીં. જો દેવો એક ક્ષણ પહેલાં હસ્તક્ષેપ કરત, તો હરિશ્ચંદ્રનું સત્ય મોટા દુઃખ સામે પર્યાપ્ત સાબિત થયું હોત, પણ સત્ય કોઈ માનવી પાસેથી શું માગી શકે તેની સંપૂર્ણ સીમા સુધી નહીં. કથાનું સમગ્ર બળ એ બતાવવામાં રહેલું છે કે તેમની પ્રતિબદ્ધતા ત્યાં પણ ટકી રહી, એ એક બિંદુએ જ્યાં પછી તેમની પાસેથી કશું પણ માગી શકાય તેમ લાગતું ન હતું.

અન્ય એકાદશી વ્રતો ભૂખ, રોગ કે સામાન્ય દુર્ભાગ્ય માટે હોય છે. અજા એકાદશી ખાસ કરીને સત્ય પ્રત્યેની અડગ ભક્તિમાંથી ઉદ્ભવતી આબરૂ અને સમૃદ્ધિની ખોટને સંબોધે છે — બરાબર તે ખોટ જે હરિશ્ચંદ્રે સહી. આ વ્રત ભક્તને એ મોંઘી પ્રામાણિકતા છોડી દેવાનું કહેતું નથી, જેણે તેનું પતન સર્જ્યું. એ તેને એક વધુ રાત્રિજાગરણ સુધી એ જ સત્યનિષ્ઠા જાળવવાનું કહે છે, એ વિશ્વાસ સાથે કે જે સદ્ગુણે તેમના હાથ ખાલી કર્યા, એ જ સદ્ગુણ દ્વારા એ હાથ આખરે ફરી ભરાશે.