पवित्र नद्यांचे आवाहन
सात पवित्र नद्यांना स्नानाच्या किंवा विधीच्या पाण्यात उपस्थित राहण्याचे आवाहन करणारा एकश्लोकी संस्कृत मंत्र, ज्यामुळे ते पाणी त्यांचे पावित्र्य धारण करते.
श्लोक
हे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदा, सिंधु आणि कावेरी, कृपया या पाण्यात तुमची उपस्थिती दर्शवा.
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
दररोज किंवा शुभ तिथींवर
ब्राह्ममुहूर्त (पहाटे 4 ते 6) किंवा संध्याकाळ
तुपाचा दिवा, अगरबत्ती, ताजी फुले व नैवेद्य
- मानसिक शांती, आत्मिक उन्नती व सकारात्मक ऊर्जा
पृष्ठभूमि
'गंगे च यमुने चैव' हा एकश्लोकी आवाहन-मंत्र आहे, जो स्नानापूर्वी, संकल्पापूर्वी किंवा पूजेपूर्वी पाण्यावर उच्चारला जातो, जेणेकरून त्यात या श्लोकात नमूद सात नद्या उपस्थित व्हाव्यात. गौडीय वैष्णव विधिग्रंथ 'हरिभक्तिविलास' यात तो ४.१०२ या क्रमांकावर 'आणि हा आवाहन-मंत्र आहे' अशा शब्दांसह उद्धृत करतो. त्या ग्रंथात या श्लोकाचा कोणी रचयिता नमूद नाही, आणि कोणताही वैयक्तिक रचनाकार ज्ञात नाही; त्याला दीर्घकाळ वापरात असलेले विधी-सूत्र म्हणून समजणे योग्य आहे. आज तो स्नानाचा श्लोक म्हणून शिकवला जातो, आणि कलशातील पाणी शुद्ध करण्यासाठीही तो वापरला जातो.
तुम्हाला माहीत आहे का?
पवित्र नद्या
श्लोक भारतातील सात नद्यांची नावे देतो: गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदा, सिंधू आणि कावेरी. प्रत्येक नदी पापांचे क्षालन करणारी आणि पुण्य देणारी म्हणून स्मरली जाते.
स्रोत
'हरिभक्तिविलास' या संस्कृत ग्रंथात हा श्लोक ४.१०२ वर आवाहन-मंत्र म्हणून आहे. तेथे कोणाचे नाव नमूद नाही, म्हणून येथे कोणत्याही रचनाकाराचे श्रेय दिलेले नाही.
सरस्वतीचे रहस्य
सरस्वती ही वेदांत स्तुती केलेली नदी आहे, जी आता पृष्ठभागावर दिसत नाही. परंपरा तिला अदृश्यपणे वाहणारी म्हणून वर्णन करते, आणि या श्लोकातील तिचे स्थान सर्व पवित्र जलात असलेल्या अदृश्य दैवी उपस्थितीकडे निर्देश करते.
विधीतील संदर्भ
स्नानापूर्वी, संकल्पापूर्वी, किंवा तर्पणासारख्या विधींमध्ये पाणी अर्पण करताना हा श्लोक म्हटला जातो, जो नद्यांना वापरल्या जाणाऱ्या पाण्यात वास्तव्य करण्यासाठी आमंत्रित करतो.
अखिल भारतीय एकता
हिमालयातील गंगा व यमुनेपासून दक्षिणेतील कावेरी आणि पश्चिमेतील सिंधूपर्यंत नद्या वाहतात, त्यामुळे एका श्लोकात संपूर्ण भूमी भक्तीच्या एका कृतीत एकवटली जाते.
सिंधूचे महत्त्व
सिंधू (इंडस) नदीने 'हिंदू' आणि 'इंडिया' ही नावे दिली, आणि ती आज मुख्यतः पाकिस्तानमधून वाहते.
काव्यरूप
हा ३२ अक्षरांचा अनुष्टुभ् छंद असून प्रत्येक पादार्धात (पाद) आठ अक्षरे आहेत, त्यामुळे तो सहज स्मरणात राहतो आणि म्हणता येतो.
Vishnu
हिंदू धर्म से और
सभी देखेंसंबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत