पवित्रनदीनाम् आह्वानम्
इदं लघु संस्कृतप्रार्थनास्तोत्रम् अस्ति यत् भारतस्य सप्त पवित्रनदीः आह्वयति याः कस्मिंश्चित् संस्कारे उपयुज्यमाने जले उपस्थिताः स्युः, तासाम् आशीर्वादं पावनशक्तिं च प्रार्थयते।
पद्यानि
हे गङ्गे, हे यमुने, हे गोदावरि, हे सरस्वति, हे नर्मदे, हे सिन्धो, हे कावेरि! भवत्यः सर्वाः पुण्यस्वरूपिण्यः पवित्रतमाः नद्यः सन्ति। अतः प्रार्थये—अस्मिन् स्नानार्थं गृहीते जले भवतीनां सन्निधिं कुरु। यदर्थं भवत्यः अत्र अवतरन्तु, येन इदं जलं सर्वपापक्षालकं पवित्रं च स्यात्।
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
एते श्लोकाः हिन्दुपरम्परायाः भागः सन्ति ये संस्कारात् प्राक् पवित्रनदीणाम् आह्वानं कुर्वन्ति, प्रायेण औपचारिकस्नाने वा जलार्पणेषु पठ्यन्ते। एते प्रतिदिनप्रार्थनासु, उत्सवेषु, पूजा-तर्पणादिकर्मसु च सामान्यतः प्रयुज्यन्ते, यत्र देवान् पितृ़्न् च सम्मानयितुं जलं अभिमन्त्रितं भवति। अभ्यासोऽयं भारतीयसंस्कृतौ नदीनां पावनजीवनदायिनीशक्तित्वेन गभीरश्रद्धां प्रतिबिम्बयति।
ज्ञातव्य-विशेषः
पवित्रनद्यः
इदम् श्लोकः भारतस्याः सप्त अतिपवित्रनदीः आह्वयति — गङ्गा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदा, सिन्धुः, कावेरी च — याः प्रत्येकं स्नानेन वा स्मरणेन वा पापानि शोधयितुं आध्यात्मिकं पुण्यं दातुं च विश्वस्यते।
सरस्वत्याः रहस्यम्
सरस्वती वेदेषु उल्लेखिता एका पौराणिक नदी अस्ति या अधुना शुष्का वा भूगर्भे गता इति मन्यते; अस्याः समावेशः अत्र सर्वेषु पवित्रजलेषु प्रवहमानस्य अदृश्यदैवसन्निधेः प्रतीकम् अस्ति।
संस्कारसन्दर्भः
अयं श्लोकः परम्परया तर्पण (पितृकार्य) वा अभिषेक (देवस्नान) इत्यादिषु संस्कारेषु जलार्पणात् प्राक् पठ्यते, उपयुज्यमाने जले नदीदेवीः निवासाय आह्वयन्।
सर्वभारतीय एकता
हिमालयात् (गङ्गा, यमुना) दक्षिणात् (कावेरी) पश्चिमात् (सिन्धुः) पर्यन्तं नदीः नामन् अयं श्लोकः समग्रं भारतं उपमहाद्वीपम् एकस्मिन् भक्तिकर्मणि आध्यात्मिकतया एकत्र करोति।
सिन्धोः माहात्म्यम्
सिन्धु (इंडस) नदी भारताय स्वनाम अयच्छत् — 'हिन्दुः' 'इण्डिया' च द्वे अपि अस्मात् निष्पन्ने — च अस्यां सुच्याम् एका एव नदी अस्ति या अधुना मुख्यतया आधुनिकपाकिस्तानेन प्रवहति।
छन्दोरूपम्
श्लोकोऽयम् अनुष्टुप्छन्दसि अस्ति, यत् सामान्यतमं संस्कृतछन्दः (प्रतिपंक्ति ८ अक्षराणि), येन धारणं गानं च सुलभम् — इति कारणात् असंख्येषु दैनिकप्रार्थनाक्रमेषु दृश्यते।