When is the best time and day to chant तुलस्युपनिषद्: पवित्रतुलसीपरमसारः?

It is traditionally most auspicious to recite during सन्ध्याकाले दीपप्रज्वलनसमये, especially on शुक्रवासरः पूर्णिमा च. Traditional offerings include कमलं, पायसं, पञ्चामृतं, कुङ्कुमं, घृतदीपः च.

What are the benefits of regularly chanting तुलस्युपनिषद्: पवित्रतुलसीपरमसारः?

According to sacred tradition, regular recitation brings: धनधान्यसमृद्धिः, कौटुम्बिकशान्तिः, चित्तप्रसन्नता.

श्लोकाः लक्ष्मीः विष्णुः

तुलस्युपनिषद्

पवित्रतुलसीपरमसारः

तुलस्युपनिषद् लघु संस्कृतस्तोत्रमस्ति यत् पवित्रतुलसीवनस्पतिं लक्ष्म्याः दिव्यरूपं विष्णोः प्रियां च महिमानं वर्णयति। अस्याः आध्यात्मिकशक्तिं वर्णयति, पूजाविधिं निरूपयति, तां सम्मानयतां पापपुनर्जन्मविमोक्षं च प्रतिजानीते।

पद्यानि

तुलस्युपनिषत्

Tulasyupanishat

तुलस्युपनिषदित्येतस्योपनिषदः आरम्भः।

श्लोकः 1

अध तुलस्युपनिषदं व्याख्यास्यामः नारद ऋषिः

Atha tulasyupanishadam vyakhyasyamah | Narad rishih |

अत्र तुलस्युपनिषदः व्याख्यानं क्रियते। अस्याः ऋषिः नारदः।

श्लोकः 2

अथर्वाङ्गिराश्छन्दः अमृता तुलसी देवता

Atharvangirash-chhandah | Amrita tulasi devata |

अस्याः उपनिषदः छन्दः अथर्वाङ्गिरा भवति। देवता अमृततुलसी।

श्लोकः 3

सुधाबीजम् वसुधा शक्तिः नारायणः कीलकम्

Sudhabijam | Vasudha shaktih | Narayanah keelakam |

अस्याः उपनिषदः बीजं सुधा, शक्तिः वसुधा, कीलकं नारायणः।

श्लोकः 4

श्यामां श्यामवपुर्धरां ऋक्स्वरूपां यजुर्मनसं ब्रह्माथर्वप्राणां कल्पहस्तां पुराणपठितां अमृतोद्भवां अमृतरसमञ्जरीं अनन्तां अनन्तरसभोगदां वैष्णवीं विष्णुवल्लभां मृत्युजन्मनिबर्हिणीं दर्शनात्पापनाशिनीं स्पर्शनात्पावनीं अभिवन्दनाद् रोगनाशिनीं सेवनात् मृत्युनाशिनीं वैकुण्ठार्चनात् विपद्धन्त्रीं, भक्षणात् वयुनप्रदां , प्रादक्षिण्यात् दारिद्र्यनाशिनीं, मूलमृल्लेपनात् महापापभञ्जिनीं घ्राणतर्पणात् अन्तर्मलनाशिनीं य एवं वेद स वैष्णवो भवति

Shyamam shyamavapurdharam rikswarupam yajurmanasam brahma-tharvapranam Kalpahastam puranapathitam amritodbhavam amritarasamanjarim anantam Anantarasabhogadam vaishnavim vishnuvallabham mrityujanmanibarhinim Darshanat-papanashinim sparshanat-pavanim abhivandanad roganashinim sevanat Mrityunashinim vaikuntharchanat vipaddhantrim, bhakshanat vayunapradam, Pradakshinyat daridryanashinim, mulamrillepanat mahapapabhanjinim Ghranatarpanat antarmalanashinim ya evam veda sa vaishnavo bhavati |

इयं तुलसी श्यामा, श्यामवपुर्धरा, ऋगादिरूपा, कल्पहस्ता, पुराणपठिता, अमृतोद्भवा, अमृतरसमञ्जरी, अनन्ता, अनन्तरसभोगदा, वैष्णवी, विष्णुवल्लभा, मृत्युजन्मनिबर्हिणी, दर्शनात्पापनाशिनी, स्पर्शनात्पावनी, अभिवन्दनाद्रोगनाशिनी, सेवनान्मृत्युनाशिनी, वैकुण्ठार्चनाद्विपद्धन्त्री, भक्षणाद्वयुनप्रदा, प्रादक्षिण्याद्दारिद्र्यनाशिनी, मूलमृल्लेपनान्महापापभञ्जिनी, घ्राणतर्पणादन्तर्मलनाशिनी। य एनामेवं वेद स वैष्णवो भवति।

श्लोकः 5

वृथा न छिन्द्यात् दृष्ट्वा प्रदक्षिणं कुर्यात् द्वादश्यां न स्पृशेत् पर्वणि न विचिन्वेत् यदि विचन्वति स विष्णुहा भवति श्री तुलस्यै स्वाहा विष्णुप्रियायै स्वाहा अमृतायै स्वाहा

तुलसी वृथा न छिन्द्यात्। दृष्ट्वा प्रदक्षिणं कुर्यात्। द्वादश्यां न स्पृशेत्। पर्वणि न विचिन्वेत्। यदि विचिन्वीत स विष्णुहा भवति। मन्त्राः – श्री तुलस्यै स्वाहा, विष्णुप्रियायै स्वाहा, अमृतायै स्वाहा।

श्लोकः 6

श्री तुलस्यै विद्महे विष्णुप्रियायै धीमहि तन्नो अमृता प्रचोदयात्

Shri tulasyai vidmahe vishnupriyayai dhimahi | Tanno amrita prachodayat |

तुलस्यै गायत्री – ‘श्री तुलस्यै विद्महे विष्णुप्रियायै धीमहि, तन्नो अमृता प्रचोदयात्’ इति।

श्लोकः 7

अमृतेऽमृतरूपाऽसि अमृतत्वप्रदायिनि त्वं मामुद्धर संसारात् क्षीरसागर कन्यके १

Amrite amritarupa asi amritatvapradayini | Tvam mamuddhar samsarat kshirasagar kanyake || 1

हे अमृते! त्वममृतरूपाऽसि, अमृतत्वप्रदायिनी। त्वं मां संसारादुद्धर। हे क्षीरसागरकन्यके!

श्लोकः 8

श्रीसखि त्वं सदानन्दे मुकुन्दस्य सदा प्रिये वरदाभयहस्ताभ्यां मां विलोकय दुर्लभे २

Shrisakhi tvam sadanande mukundasya sada priye | Varadabhayahastabhyam mam vilokaya durlabhe || 2

हे श्रीसखि! त्वं सदानन्दे, मुकुन्दस्य सदा प्रिये। वरदाभयहस्ताभ्यां मां विलोकय। हे दुर्लभे!

श्लोकः 9

अवृक्षवृक्षरूपाऽसि वृक्षत्चं मे विनाशय तुलस्यतुलरूपाऽसि तुलाकोटिनिभेऽजरे ३

Avrikshavriksharupa asi vrikshatvam me vinashay | Tulasyatularupa asi tulakotinibhe ajare || 3

हे अवृक्षवृक्षरूपे! वृक्षत्वं मे विनाशय। हे तुलसि! त्वमतुलरूपाऽसि, तुलाकोटिनिभे, अजरे।

श्लोकः 10

अतुले त्वत्तुलायां हि हरिरेकोऽस्ति नान्यथा त्वमेव जगतां धात्री त्वमेव विष्णुवल्लभा ४

Atule tvattulayam hi harireko asti nanyatha | Tvameva jagatam dhatri tvameva vishnuvallabha || 4

हे अतुले! त्वत्तुलायां हि हरिरेकोऽस्ति, नान्यथा। त्वमेव जगतां धात्री, त्वमेव विष्णुवल्लभा।

श्लोकः 11

त्वमेव सुरसंसेव्या त्वमेव मोक्षदायिनी त्वच्छायायां वसेल्लक्ष्मीः त्चन्मूले विष्णुरव्ययः समन्ताद् देवताः सर्वाः सिद्धचारणपन्नगाः ५

Tvameva surasamsevya tvameva mokshadayini | Tvachhayayam vasellakshmih tvanmule vishnuravyayah | Samantad devatah sarvah siddhacharanapannagah || 5

त्वमेव सुरसंसेव्या, त्वमेव मोक्षदायिनी। त्वच्छायायां लक्ष्मीर्वसति, त्वन्मूले विष्णुरव्ययः। समन्तात्सर्वा देवताः, सिद्धचारणपन्नगाश्च।

श्लोकः 12

यन्मूले सर्वतीर्थानि यन्मध्ये ब्रह्म देवताः यदय्रे वेदशास्राणि तुलसीं तां नमाम्यहम् ६

Yanmule sarvatirthani yanmadhye brahma devatah | Yadagre vedashastrani tulasim tam namamyaham || 6

यन्मूले सर्वतीर्थानि, यन्मध्ये ब्रह्मदेवताः, यदग्रे वेदशास्त्राणि, तां तुलसीमहं नमामि।

श्लोकः 13

तुलसि श्रीसखि शुभे पापहारिणि पुण्यदे नमस्ते नारदनुते नारायणमनः प्रिये ७

Tulasi shrisakhi shubhe papaharini punyade | Namaste naradanute narayanamanah priye || 7

हे तुलसि! हे श्रीसखि! हे शुभे! हे पापहारिणि! हे पुण्यदे! तुभ्यं नमः। हे नारदनुते! हे नारायणमनःप्रिये!

श्लोकः 14

ब्रह्मानन्दाश्रुसञ्जाते वृन्दावननिवासिनि सर्वावयसम्पूर्णे अमृतोपनिषद्रसे ८

Brahmanandashrusanjate vrindavannivasini | Sarvavayavasampurne amritopanishadrase || 8

हे ब्रह्मानन्दाश्रुसञ्जाते! हे वृन्दावननिवासिनि! हे सर्वावयवसम्पूर्णे! हे अमृतोपनिषद्रसे!

श्लोकः 15

त्वं मामुद्धर कल्याणि महापापाब्धिदुस्तरात् सर्वेषामपि पापानां प्रायश्चित्तं त्वमेव हि देवानां च ऋषीणां च पितॄणां त्वं सदा प्रिया ९

Tvam mamuddhar kalyani mahapapadbhidustarat | Sarveshamapi papanam prayashchittam tvameva hi devanam cha rishinam cha pitrinam tvam sada priya || 9

हे कल्याणि! त्वं मां महापापाब्धिदुस्तरादुद्धर। सर्वेषां पापानां प्रायश्चित्तं त्वमेव हि। देवानामृषीणां पितॄणां च त्वं सदा प्रिया।

श्लोकः 16

विना श्रीतुलसीं विप्रा येऽपि श्राद्धं प्रकुर्वते वृथा भवति तच्छ्राद्धं पितॄणां नोपगच्छति १०

Vina shritulasim vipra ye api shraddham prakurvate | Vritha bhavati tachhraddham pitrinam nopagachhati || 10

श्रीतुलसीं विना ये विप्राः श्राद्धं कुर्वते, तच्छ्राद्धं वृथा भवति, पितॄन्नोपगच्छति।

श्लोकः 17

तुलसीपत्रमुत्सृज्य यदि पूजां करोति वै आसुरी सा भवेत्पूजा विष्णुप्रीतिकरी न च ११

Tulasipatramutsrijya yadi pujam karoti vai | Aasuri sa bhavetpuja vishnupreetikari na cha || 11

तुलसीपत्रमुत्सृज्य यदि पूजां करोति, सा पूजा आसुरी भवति, विष्णुप्रीतिकरी न भवति।

श्लोकः 18

यज्ञं दानं जपं तीर्थं श्राद्धं वै देवतार्चनम् तर्पणं मार्जनं चान्यन्न कुर्यात् तुलसीं विना १२

Yagyam danam japam tirtham shraddham vai devatarchanam | Tarpanam marjanam chanyanna kuryat tulasim vina || 12

यज्ञदानजपतीर्थश्राद्धदेवतार्चनतर्पणमार्जनादीनि तुलसीं विना न कुर्यात्।

श्लोकः 19

तुलसीदारुमणिभिर्जपः सर्वार्थसाधकः एवं न वेद यः कश्चित् स विप्रः श्वपचाधमः १३

Tulasidarumani-bhirjapah sarvarthasadhakah | Evam na veda yah kashchit sa viprah shvapachadhamah || 13

तुलसीदारुमणिभिर्जपः सर्वार्थसाधकः। य एवं न वेद स विप्रः श्वपचाधमः।

श्लोकः 20

इत्याह भगवान् ब्रह्माणं नारायणः ,ब्रह्मा नारदसनकादिभ्यः, सनकादयो वेदव्यासाय, वेदव्यासः शुकाय, शुको वामदेवाय, वामदेवो मुनिभ्यः , मुनयो मनुभ्यः प्रोचुः

Ityaha bhagavan brahmanam narayanah, brahma naradasanakadibhyah, Sanakadayo vedavyasaya, vedavyasah shukaya, shuko vamadevaya, vamadevo Munibhyah, munayo manubhyah prochuh |

इत्याह भगवान्नारायणो ब्रह्माणम्। ब्रह्मा नारदसनकादिभ्यः, सनकादयो वेदव्यासाय, वेदव्यासः शुकाय, शुको वामदेवाय, वामदेवो मुनिभ्यः, मुनयो मनुभ्यः प्रोचुः।

श्लोकः 21

य एवं वेद, स स्रीहत्यायाः प्रमुच्यते, स वीरहत्यायाः प्रमुच्यते, स ब्रह्महत्यायाः प्रमुच्यते, स महाभयात् प्रमुच्यते, स महादुःखात्प्रमुच्यते, देहान्ते वैकुण्ठमवाप्नोति वैकुण्ठमवाप्नोति इत्युपनिषत् (वैष्णव-उपनिषदः)

Ya evam veda, sa strihatyayah pramuchyate, sa veerahatyayah pramuchyate, Sa brahmahatyayah pramuchyate, sa mahabhayat Pramuchyate, sa mahaduhkhat pramuchyate, dehante vaikunthamavapnoti Vaikunthamavapnoti | Ityupanishat | (Vaishnava-upanishadah)

य एवं वेद स स्त्रीहत्यायाः प्रमुच्यते, वीरहत्यायाः प्रमुच्यते, ब्रह्महत्यायाः प्रमुच्यते, महाभयात्प्रमुच्यते, महादुःखात्प्रमुच्यते। देहान्ते वैकुण्ठमवाप्नोति वैकुण्ठमवाप्नोति। इत्युपनिषत्।

श्लोकः 22

इति तुलस्युपनिषत् समाप्ता

Iti tulasyupanishat samapta |

एवं तुलस्युपनिषद् समाप्ता।

श्लोकः 23

Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)

Auspicious Day

शुक्रवासरः पूर्णिमा च

Best Time (Muhurta)

सन्ध्याकाले दीपप्रज्वलनसमये

Sacred Offerings

कमलं, पायसं, पञ्चामृतं, कुङ्कुमं, घृतदीपः च

Spiritual Benefits (Phalashruti)

धनधान्यसमृद्धिः, कौटुम्बिकशान्तिः, चित्तप्रसन्नता

पृष्ठभूमिः

तुलस्युपनिषद् वैष्णवपरम्परायाः लघूपनिषदस्ति, या विष्णुं तस्य पत्नीं लक्ष्मीं च पूजयति। इयम् अथर्ववेदस्य भागः, पवित्रतुलसीवनस्पतेः पूजायाम्, विशेषतः कार्तिकमासे, पारम्परिकतया पठ्यते। ग्रन्थः तुलसीं दिव्यमूर्तिम् उन्नमयति, तस्याः पठनं शुद्धिं मुक्तिं च इच्छतां भक्तानां पुण्यदं मन्यते।

ज्ञातव्य-विशेषः

तुलस्युपनिषद् किम्?

इदम् अथर्ववेदसम्बद्धं लघूपनिषद् (हिन्दुदार्शनिकग्रन्थवर्गः) अस्ति। विशिष्टतया, इदं पूर्णतया तुलसीवनस्पतये (पवित्रतुलसी) समर्पितं, तां देवीत्वेन दिव्यशक्तेः मूर्तिरूपेण च पूजयति।

तुलसीगायत्रीमन्त्रः

अस्य उपनिषदः षष्ठे श्लोके तुलस्यै विशिष्टः 'गायत्री' मन्त्रः वर्तते, यः 'श्रीतुलसी' 'विष्णुप्रिया' (विष्णोः प्रिया) इति तां सम्बोधयति ध्यानसूत्रम्। अयं मन्त्रः भक्तैः तस्याः आशीर्वादार्थं प्रयुज्यते, यथा प्रसिद्धः सूर्यगायत्रीमन्त्रः।

तुलस्याः व्यवहारविधयः

ग्रन्थः वनस्पतेः सादरव्यवहाराय नियमान् निर्दिशति। सः कारणं विना न कार्तव्या, दृष्ट्वा परिक्रमा कर्तव्या, चान्द्रपक्षस्य द्वादश्याम् (द्वादशी) पवित्रेषु कालेषु च (पर्वसु) स्पर्शः परिहरणीयः इति शिक्षयति, एतेषां विधीनाम् उल्लङ्घनं विष्णोः हानिं कुर्वतः तुल्यम् इति चेतयति।

तुलसीं विना पूजा किमर्थम् अपूर्णा?

उपनिषद् दृढतया घोषयति यत् तुलसीपत्रम् अप्रयुज्य कृतम् अनुष्ठानम्—यागः, होमः, जपः, पितृकर्म वा—निष्फलम् अथवा आसुरी भवति। इदं वैष्णवपूजायां तुलस्याः आवश्यकं स्थानं दृढीकरोति, यतः सा भक्तानां विष्णोश्च मध्ये मध्यस्था मन्यते।

प्रसारशृङ्खला

ग्रन्थः स्वोत्पत्तिम् नारायणं (विष्णुम्) अनुसरति, यः सृष्टिकर्त्रे ब्रह्मणे अशिक्षत्। ब्रह्मा ऋषिं नारदम् अन्यान् च प्रति प्रदत्तवान्, ततः व्यासं शुकं च, ऋषीणां मनूनां च परम्परया गत्वा, प्रकाशितशास्त्रत्वेन प्रमाणं स्थापितम्।

प्रतिज्ञातलाभाः

अस्य उपनिषदः पाठः वा ज्ञानं स्त्रीहननम्, वीरहननम्, ब्राह्मणहननम् इत्यादिभ्यः महापातकेभ्यः मुक्तिं प्रापयति। इदं महतः भयात् दुःखाच्च मोक्षं वदति, अन्ते च मरणोत्तरं विष्णोः दिव्यं धाम वैकुण्ठं प्राप्नोति।

#Tulsi #Tulasi Upanishad #Vaishnava #Holy Basil #Vishnu Priya

Lakshmi सम्पूर्णा स्तुतिः पाठाश्च

Lakshmi

Lakshmi सर्वं पश्यतु →

चालीसाः

लक्ष्मीचालीसा

इदं स्तोत्रं लक्ष्मीदेव्याः स्तुतिरूपम् अस्ति। अत्र भक्ताः धनसमृद्ध्यै तस्याः कृपाम् अभिलषन्ति।

24 verses

स्तोत्राणि

श्री अन्नपूर्णाष्टोत्तरशतनामावली

अन्नपूर्णादेव्याः अष्टोत्तरशतनाम्नां सङ्कलनम् एतत्। भक्त्या पठितं सत् अन्नपूर्णादेवीप्रसादकम् भवति।

110 verses

स्तोत्राणि

श्रीलक्ष्म्यष्टोत्तरशतनामावली

श्रीलक्ष्म्यष्टोत्तरशतनामावली श्रीसूक्तपद्मपुराणप्रसिद्धायाः भगवत्याः महालक्ष्म्याः १०८ पावननामानि कीर्तयति। दीपावल्यां वरलक्ष्मीव्रते च एभिः नामभिः कृता पूजा दारिद्र्यनाशिनी सर्वसंपत्प्रदा च भवति।

108 verses

स्तोत्राणि

कनकधारास्तोत्रम्

श्रीमदादिशङ्कराचार्यविरचितम् इदं कनकधारास्तोत्रम् २१ श्लोकात्मकं महालक्ष्म्याः परमं स्तोत्रम्। दरिद्रब्राह्मणीदत्तेन शुष्कामलकेन द्रवीभूतचित्तः बालशङ्करः इमं स्तवं रचयामास, येन प्रसन्ना महालक्ष्मीः तद्गृहे सुवर्णामलकानां वृष्टिं चकार।

21 verses

हिन्दूधर्मःतः अधिकम्

सर्वं पश्यत

पवित्रनदीनाम् आह्वानम्

इदं लघु संस्कृतप्रार्थनास्तोत्रम् अस्ति यत् भारतस्य सप्त पवित्रनदीः आह्वयति याः कस्मिंश्चित् संस्कारे उपयुज्यमाने जले उपस्थिताः स्युः, तासाम् आशीर्वादं पावनशक्तिं च प्रार्थयते।

1 verse

विघ्ननिवारणाय विष्णुध्यानम्

इदं संस्कृतश्लोकं भक्तान् भगवन्तं विष्णुं ध्यातुं प्रेरयति, यः शुक्लाम्बरधरः, शशिवर्णः, चतुर्भुजः, प्रसन्नवदनः स्मितशोभितश्च वर्णितः। अस्य ध्यानस्य प्रयोजनं सर्वविघ्ननिवारणं शान्तिप्राप्तिश्च।

1 verse

श्रीमहालक्ष्म्यष्टकम्: लक्ष्मीदेव्यै अष्टश्लोकाः

इदं पवित्रम् अष्टश्लोकात्मकं स्तोत्रं महालक्ष्मीदेव्याः स्तुतिः। या हिन्दुधर्मे धनसमृद्धिदेवी। अत्र तस्याः दिव्यगुणाः, आयुधानि, रूपाणि च वर्णितानि। श्रद्धया पठतः सफलता, धनम्, क्लेशनिवृत्तिः इत्यादीनि आशीर्वादानि प्रतिज्ञातानि।

11 verses

श्री वेङ्कटेश सुप्रभातम् – भगवद्वेङ्कटेश्वरस्य प्रातःप्रार्थना

इदं भगवद्वेङ्कटेश्वरं (विष्णोरवतारम्) प्रबोधयितुं प्रसिद्धे तिरुमलानाम्नि दक्षिणभारते मन्दिरे गीयमानानां भक्तिगीतानां सङ्ग्रहः। अत्र भगवतः स्तुतिः, रक्षणाय प्रार्थना, शुभाशीर्वादाश्च समाविष्टाः।

74 verses

ॐ नमो नारायणाय: अष्टाक्षरमन्त्रस्य महिमा

एषा नारसिंहपुराणात् पवित्रा संवादः, यत्र व्यासः ऋषिः पुत्रं शुकम् अष्टाक्षरमन्त्रस्य 'ॐ नमो नारायणाय' इत्यस्य परमत्वं बोधयति। अत्र वर्णितं यत् भक्त्या समाधानेन च एतस्य मन्त्रस्य जपः पापानि शोधयति, लौकिकान् आशीर्वादान् ददाति, अन्ततः जन्ममृत्युचक्रात् मोक्षं च प्रापयति।

37 verses

नारायणाय सर्वकर्मसमर्पणम्

अयं श्लोकः समर्पणस्य प्रार्थना, यत्र भक्तः शरीरवचनमन इन्द्रियबुद्धिहृदयैः कृतं सर्वं कर्म परमेश्वराय नारायणाय समर्पयति। इदं निष्कामभक्तेः बलिष्ठं अभिव्यञ्जनम्, अस्मान् स्मारयति यत् अस्माकं सर्वे यत्नाः दिव्याय अर्पणानि सन्ति।

1 verse

सम्बद्धशिक्षाः

सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता

हिन्दूधर्मःश्रीविष्ण्वष्टोत्तरशतनामावली हिन्दूधर्मःश्रीलक्ष्म्यष्टोत्तरशतनामावली