તુલસ્યુપનિષદ

તુલસી ઉપનિષદ

હવે અમે તુલસી ઉપનિષદનું વ્યાખ્યાન કરીશું. ઋષિ નારદ છે.

અથર્વાંગિરસ છંદ છે. દેવતા અમૃતા તુલસી છે.

સુધા બીજ છે, વસુધા શક્તિ છે, નારાયણ કીલક છે.

તે શ્યામ વર્ણની છે, શ્યામ સ્વરૂપ ધારણ કરનારી છે; ઋગ્વેદનું સ્વરૂપ, તેનું મન યજુર્વેદ, તેનો પ્રાણ અથર્વવેદ છે; તે હાથમાં કલ્પ (કલ્પવૃક્ષ) ધારણ કરે છે અને પુરાણોમાં સ્તુત્ય છે; તે અમૃતમાંથી જન્મેલી છે, અમૃત-રસના સમૂહરૂપ છે, અનંત છે, અનંત અમૃત-રસના ભોગ આપનારી છે; તે વૈષ્ણવી (વિષ્ણુભક્ત) છે, વિષ્ણુની વલ્લભા છે, અને જન્મ તથા મૃત્યુનો નાશ કરનારી છે.

તેના દર્શનથી પાપો નાશ પામે છે; સ્પર્શથી શુદ્ધિ મળે છે; વંદનથી રોગો નાશ પામે છે; સેવાથી મૃત્યુ નાશ પામે છે; વૈકુંઠમાં તેની પૂજાથી આપત્તિઓ નાશ પામે છે; તેના ભક્ષણથી જ્ઞાન મળે છે; તેની પ્રદક્ષિણાથી દરિદ્રતા નાશ પામે છે; તેના મૂળનો લેપ કરવાથી મહાપાપો નાશ પામે છે; તેની સુગંધનું તર્પણ કરવાથી આંતરિક મળો નાશ પામે છે. જે આ રીતે જાણે છે તે વૈષ્ણવ બને છે.

વ્યર્થમાં ન કાપવી. જોઈને પ્રદક્ષિણા કરવી. દ્વાદશીના દિવસે સ્પર્શ ન કરવો. પર્વના દિવસે ન તોડવી. જો તોડે તો તે વિષ્ણુહા (વિષ્ણુનો હત્યારો) થાય છે. શ્રી તુલસ્યૈ સ્વાહા, વિષ્ણુપ્રિયાયૈ સ્વાહા, અમૃતાયૈ સ્વાહા.

શ્રી તુલસીને અમે જાણીએ છીએ, વિષ્ણુપ્રિયાને ધ્યાન ધરીએ છીએ. તે અમૃતા (તુલસી) અમને પ્રેરિત કરે.

હે અમૃતા, તું અમૃત સ્વરૂપા છે, અમૃતત્વ (અમરત્વ) આપનારી છે. તું મને સંસારમાંથી ઉદ્ધાર, હે ક્ષીરસાગરકન્યે.

હે શ્રીસખી, તું સદા આનંદમાં છે, મુકુન્દની સદા પ્રિય છે. વરદાન અને અભય હસ્તોથી મારા તરફ જો, હે દુર્લભે.

તું અવૃક્ષ (વૃક્ષ ન હોવા છતાં) વૃક્ષ સ્વરૂપા છે, મારું વૃક્ષત્વ (સાંસારિક બંધન) નાશ કર. હે તુલસી, તું અતુલ સ્વરૂપા છે, કરોડો તુલા (તોળવાના પલ્લા) સમાન, અજર (વૃદ્ધિ ન પામનારી).

હે અતુલ, તારી તુલનામાં ફક્ત હરિ જ સમાન છે, બીજું કોઈ નથી. તું જ જગતની ધાત્રી (આધાર) છે, તું જ વિષ્ણુવલ્લભા છે.

તું જ દેવો દ્વારા સેવન કરવા યોગ્ય છે, તું જ મોક્ષ આપનારી છે. તારી છાયામાં લક્ષ્મી રહે છે, તારા મૂળમાં અવ્યય (અવિનાશી) વિષ્ણુ રહે છે. ચારે બાજુ સર્વ દેવતાઓ, સિદ્ધ, ચારણ, પન્નગ (સર્પ) રહે છે.

જેના મૂળમાં સર્વ તીર્થો છે, જેના મધ્યમાં બ્રહ્મા અને દેવતાઓ છે, જેના અગ્ર (ઉપરના ભાગ)માં વેદ અને શાસ્ત્રો છે, તે તુલસીને હું નમસ્કાર કરું છું.

હે તુલસી, હે શ્રીસખી, શુભે, પાપહારિણી, પુણ્યદે, તને નમસ્કાર છે, હે નારદથી સ્તુતિ પામેલી, નારાયણના મનને પ્રિય.

બ્રહ્માના આનંદાશ્રુ (આનંદના આંસુ)થી ઉત્પન્ન થયેલી, વૃંદાવનમાં નિવાસ કરનારી, સર્વ અવયવોથી સંપૂર્ણ, અમૃતોપનિષદના રસ (સાર) સ્વરૂપા.

હે કલ્યાણી, તું મને મહાપાપરૂપી દુસ્તર (પાર કરવા મુશ્કેલ) સાગરમાંથી ઉદ્ધાર. બધા પાપોનું પ્રાયશ્ચિત્ત તું જ છે. દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃઓની તું સદા પ્રિય છે.

શ્રી તુલસી વિના જે વિપ્રો શ્રાદ્ધ કરે છે, તે શ્રાદ્ધ વ્યર્થ થાય છે અને પિતૃઓ સુધી પહોંચતું નથી.

તુલસીપત્રનો ત્યાગ કરીને જો કોઈ પૂજા કરે છે, તો તે પૂજા આસુરી (અસુરો જેવી) થાય છે અને વિષ્ણુને પ્રિય કરનારી નથી.

તુલસી વિના યજ્ઞ, દાન, જપ, તીર્થ, શ્રાદ્ધ, દેવતાર્ચન, તર્પણ, માર્જન અને અન્ય કર્મો ન કરવાં.

તુલસીના લાકડાના મણિઓ (માળા) વડે કરાયેલ જપ સર્વ અર્થનું સાધક (ફળ આપનાર) છે. જે કોઈ આમ જાણતો નથી, તે વિપ્ર હોવા છતાં શ્વપચ (શ્વાનને પકાવનાર) થી પણ અધમ છે.

આમ ભગવાન નારાયણે બ્રહ્માને કહ્યું; બ્રહ્માએ નારદ, સનકાદિકોને; સનકાદિકોએ વેદવ્યાસને; વેદવ્યાસે શુકને; શુકે વામદેવને; વામદેવે મુનિઓને; મુનિઓએ મનુઓને કહ્યું.

જે આમ જાણે છે, તે સ્ત્રીહત્યાથી મુક્ત થાય છે, તે વીરહત્યાથી મુક્ત થાય છે, તે બ્રહ્મહત્યાથી મુક્ત થાય છે, તે મહાભયથી મુક્ત થાય છે, તે મહાદુઃખથી મુક્ત થાય છે, શરીરના અંતે વૈકુંઠને પામે છે, વૈકુંઠને પામે છે. આમ ઉપનિષદ.

આમ તુલસ્યુપનિષત્ સમાપ્ત થઈ.