तुलस्युपनिषद

तुलस्युपनिषद्

आता आपण तुलस्युपनिषदाचे वर्णन करू. ऋषी नारद हे याचे द्रष्टा आहेत.

छंद अथर्वांगिरस आहे आणि अधिष्ठात्री देवता अमर तुळशी आहे.

बीजाक्षर सुधा (अमृत) आहे, शक्ती वसुधा (पृथ्वी) आहे, आणि किलक नारायण आहे.

ती श्यामवर्णी आहे, श्याम देह धारण करते; ती ऋग्वेदस्वरूपा, यजुर्वेद जिचे मन आहे, अथर्ववेद जिचा प्राण आहे; कल्प जिच्या हाती आहे, आणि पुराणांत जिचे स्तवन केले आहे; ती अमृतापासून जन्मली आहे, अमृतसाराचा समूह आहे, अनंत आहे, अनंत अमृतरसाचा उपभोग देणारी आहे; ती वैष्णवी असून विष्णूची प्रिय आहे, आणि जन्म-मृत्यूचा नाश करते.

तिच्या दर्शनाने पापे नष्ट होतात; तिच्या स्पर्शाने मनुष्य शुद्ध होतो; तिला नमस्कार केल्याने रोग नष्ट होतात; तिच्या सेवेने मृत्यू नष्ट होतो; वैकुंठात तिची पूजा केल्याने संकटे नष्ट होतात; तिचे भक्षण केल्याने बुद्धी प्राप्त होते; तिची प्रदक्षिणा केल्याने दारिद्र्य नष्ट होते; तिच्या मुळाचा लेप लावल्याने महापापे नष्ट होतात; तिचा गंध घ्राणेंद्रियाला अर्पण केल्याने अंतर्गत मल नष्ट होतात. जो असे जाणतो तो वैष्णव होतो.

तुळशीची वनस्पती व्यर्थ कापू नये. तिला पाहून प्रदक्षिणा घालावी. पंधरवड्याच्या बाराव्या दिवशी तिला स्पर्श करू नये. सणाच्या दिवशी तिला तोडू नये. जर तोडली तर तो विष्णूचा घातकी होतो. म्हणावे: "तेजस्वी तुळशीला स्वाहा! विष्णूप्रियेला स्वाहा! अमर तुळशीला स्वाहा!"

आपण तेजस्वी तुळशीला जाणतो, विष्णूप्रियेचे ध्यान करतो; ती अमर तुळशी आपल्याला प्रेरित करो.

हे अमर तुळशी, तू अमृतरूप आहेस, अमरत्व देणारी आहेस. हे क्षीरसागरकन्ये, मला संसारचक्रातून मुक्त कर.

हे लक्ष्मीच्या मित्रा, तू नेहमी आनंदी आहेस आणि मुकुंदाला नेहमी प्रिय आहेस. हे दुर्लभ तुळशी, वरदान देणाऱ्या आणि भय दूर करणाऱ्या तुझ्या हातांनी माझ्याकडे पाहा.

तू वृक्ष नसून वृक्षरूप आहेस; माझी वृक्षासारखी अवस्था (बंधन) नष्ट कर. हे तुळशी, तू अतुलनीय रूप आहेस, अब्जावधी तुळशीपत्रांसमान आहेस, हे अजरामर तुळशी.

हे अतुलनीय तुळशी, तुझ्या तुळशीपत्रावर फक्त हरीच आहे, दुसरा कोणी नाही. तू एकटीच जगांचे पालन करणारी आहेस, तू एकटीच विष्णूची प्रिय आहेस.

तू एकटीच देवांद्वारे सेवेस योग्य आहेस, तू एकटीच मुक्ती देणारी आहेस. तुझ्या सावलीत लक्ष्मी राहते, तुझ्या मुळाशी अव्यय विष्णू आहे. सभोवती सर्व देवता, सिद्ध, चारण आणि नाग आहेत.

ज्याच्या मुळाशी सर्व पवित्र स्थाने आहेत, ज्याच्या मध्यभागी ब्रह्मा आणि देवता आहेत, ज्याच्या अग्रभागी वेद व शास्त्रे आहेत — त्या तुळशीला माझा नमस्कार असो.

हे तुळशी, हे श्रीच्या मैत्रिणी, हे शुभकारक, पापनाशक, पुण्यदायी, मी तुला नमन करतो. नारदाने स्तुत केलेली व नारायणाच्या हृदयाला प्रिय असलेली.

ब्रह्मदेवाच्या आनंदाश्रूपासून जन्मलेली, वृंदावनात वास करणारी, सर्व अवयवांनी परिपूर्ण, तू अमृतोपनिषदाचा (उपनिषदांच्या अमृताचा) सार आहेस.

हे शुभकारक, मला महापापांच्या दुस्तर सागरातून तार. तू एकटीच सर्व पापांची प्रायश्चित्त आहेस. तू देव, ऋषी व पितरांना नेहमी प्रिय आहेस.

तेजस्वी तुळशीशिवाय, ब्राह्मणांनी श्राद्धविधी केला तरी ते श्राद्ध निष्फळ होते व पितरांपर्यंत पोहोचत नाही.

तुळशीचे पान बाजूला ठेवून जर कोणी पूजा केली तर ती पूजा राक्षसी ठरते आणि विष्णूला प्रिय होत नाही.

तुळशीशिवाय, यज्ञ, दान, जप, तीर्थयात्रा, श्राद्ध, देवपूजा, तर्पण, शुद्धीकरण किंवा इतर कोणताही विधी करू नयेत.

तुळशीच्या लाकडापासून बनवलेल्या माळेने केलेला जप सर्व हेतू साध्य करतो. जो कोणी हे जाणत नाही, तो ब्राह्मण असला तरी कुत्रा खाणाऱ्यापेक्षा हीन आहे.

अशाप्रकारे भगवान नारायणांनी ब्रह्मदेवाला सांगितले; ब्रह्मदेवाने नारद, सनक इत्यादींना शिकवले; सनक इत्यादींनी वेदव्यासाला शिकवले; वेदव्यासाने शुकाला शिकवले; शुकाने वामदेवाला शिकवले; वामदेवाने ऋषींना शिकवले; ऋषींनी मनूला ते प्रकट केले.

जो कोणी हे जाणतो तो स्त्रीहत्येच्या पापापासून, वीरहत्येच्या पापापासून, ब्राह्मणहत्येच्या पापापासून, महाभयापासून व महादुःखापासून मुक्त होतो; आयुष्याच्या शेवटी तो वैकुंठाला प्राप्त होतो — वैकुंठाला प्राप्त होतो. हीच उपनिषदेची शिकवण आहे.

अशाप्रकारे तुळशी उपनिषद संपले.