ତୁଲସ୍ୟୁପନିଷଦ

ତୁଲସୀ ଉପନିଷତ୍

ଏବେ ଆମେ ତୁଲସ୍ୟୁପନିଷତ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବୁ। ଏହାର ଋଷି ନାରଦ।

ଛନ୍ଦଃ ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରଃ। ଦେବତା ଅମୃତା ତୁଲସୀ।

ବୀଜ ସୁଧା। ଶକ୍ତି ବସୁଧା। କୀଳକ ନାରାୟଣ।

ସେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା ଓ ଶ୍ୟାମ ରୂପଧାରିଣୀ; ସେ ଋଗ୍‌ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ ଯଜୁର୍ବେଦ, ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଅଥର୍ବବେଦ; ସେ ହାତରେ କଳ୍ପ ଧରନ୍ତି ଏବଂ ପୁରାଣମାନଙ୍କରେ ପ୍ରଶଂସିତା; ସେ ଅମୃତରୁ ଜାତା, ଅମୃତସାରର ଗୁଚ୍ଛ, ଅନନ୍ତା; ଅନନ୍ତ ଅମୃତରସ ଉପଭୋଗ ପ୍ରଦାନକାରିଣୀ; ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିମତୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଏବଂ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ନାଶିନୀ।

ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ପାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ପବିତ୍ରତା ମିଳେ; ପ୍ରଣାମ କଲେ ରୋଗ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ସେବା କଲେ ମୃତ୍ୟୁ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ବୈକୁଣ୍ଠରେ ପୂଜା କଲେ ବିପଦ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଖାଇଲେ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ; ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ମୂଳର ଲେପନରେ ମହାପାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ସୁଗନ୍ଧ ଅର୍ପଣ କଲେ ଭିତରର ମଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହିପରି ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ବୈଷ୍ଣବ ହୁଏ।

ତୁଲସୀଙ୍କୁ ବୃଥା କାଟିବ ନାହିଁ। ଦେଖିଲେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରିବ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ ନାହିଁ। ପର୍ବଦିନମାନଙ୍କରେ ସଂଗ୍ରହ କରିବ ନାହିଁ। ଯଦି ସଂଗ୍ରହ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁହତ୍ୟାକାରୀ ହୁଏ। ଶ୍ରୀ ତୁଲସୀଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା, ବିଷ୍ଣୁପ୍ରିୟା ତୁଲସୀଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା, ଅମୃତା ତୁଲସୀଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା।

ଆମେ ଶ୍ରୀ ତୁଲସୀଙ୍କୁ ଜାଣୁ, ବିଷ୍ଣୁପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ। ସେ ଅମୃତା ତୁଲସୀ ଆମକୁ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତୁ।

ହେ ଅମୃତେ! ତୁମେ ଅମୃତରୂପା, ଅମୃତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରୁଛ। ତୁମେ ମୋତେ ସଂସାରରୁ ଉଦ୍ଧାର କର, ହେ କ୍ଷୀରସାଗରଜା କନ୍ୟକେ।

ହେ ଶ୍ରୀସଖି! ତୁମେ ସଦା ଆନନ୍ଦମୟୀ, ତୁମେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ସଦା ପ୍ରିୟ। ହେ ଦୁର୍ଲଭେ! ତୁମେ ବରଦା ଓ ଅଭୟହସ୍ତରେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦିଅ।

ତୁମେ ଅବୃକ୍ଷ (ବୃକ୍ଷହୀନ) ଓ ବୃକ୍ଷରୂପା, ମୋହର ସଂସାରବୃକ୍ଷକୁ ନାଶ କର। ହେ ତୁଲସି! ତୁମେ ଅତୁଲ ରୂପା, ଅଜରା, କୋଟି ତୁଲାସମ।

ହେ ଅତୁଲେ! ତୁମ ସହିତ ତୁଳନାରେ କେବଳ ହରି ଏକ ଅଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ତୁମେ ହିଁ ଜଗତର ଧାତ୍ରୀ, ତୁମେ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁବଲ୍ଲଭା।

ତୁମେ ହିଁ ଦେବତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ସେବ୍ୟ, ତୁମେ ହିଁ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ। ତୁମ ଛାୟାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବାସ କରନ୍ତି, ତୁମ ମୂଳରେ ଅବ୍ୟୟ ବିଷ୍ଣୁ। ଚାରିପାଖରେ ସବୁ ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ ପନ୍ନଗମାନେ ବାସ କରନ୍ତି।

ଯାହାର ମୂଳରେ ସବୁ ତୀର୍ଥ, ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବତାଗଣ, ଅଗ୍ରଭାଗରେ ବେଦଶାସ୍ତ୍ର – ସେହି ତୁଲସୀଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।

ହେ ତୁଲସି! ହେ ଶ୍ରୀସଖି! ହେ ଶୁଭେ! ପାପହାରିଣୀ, ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ। ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ତୁମେ ନାରଦଙ୍କଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ, ନାରାୟଣଙ୍କ ମନର ପ୍ରିୟା।

ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦର ଅଶ୍ରୁରୁ ଜାତ, ବୃନ୍ଦାବନରେ ନିବାସିନୀ। ସମସ୍ତ ଅବୟବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅମୃତୋପନିଷଦ୍ରସ (ତୁଲସ୍ୟୁପନିଷତ୍ ସ୍ୱରୂପିଣୀ)।

ହେ କଲ୍ୟାଣୀ! ମୋତେ ଦୁସ୍ତର ମହାପାପସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧାର କର। ସମସ୍ତ ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ତୁମେ ହିଁ। ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃଲୋକଙ୍କର ତୁମେ ସଦା ପ୍ରିୟା।

ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶ୍ରୀତୁଲସୀ ବିନା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ ଓ ପିତୃଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚେ ନାହିଁ।

ତୁଲସୀପତ୍ର ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଯଦି ପୂଜା କରେ, ସେହି ପୂଜା ଆସୁରୀ ହୁଏ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରୀତିକର ନୁହେଁ।

ତୁଲସୀ ବିନା ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ଜପ, ତୀର୍ଥ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦେବତାପୂଜନ, ତର୍ପଣ, ମାର୍ଜନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କର୍ମ କରିବ ନାହିଁ।

ତୁଲସୀ କାଷ୍ଠ ମଣିଦ୍ୱାରା ଜପ ସବୁ ଅର୍ଥସାଧକ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହା ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ଶ୍ୱପଚ (ଚଣ୍ଡାଳ) ଅପେକ୍ଷା ନିକୃଷ୍ଟ।

ଏହିପରି ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦ ଓ ସନକାଦିଙ୍କୁ, ସନକାଦି ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କୁ, ବେଦବ୍ୟାସ ଶୁକଙ୍କୁ, ଶୁକ ବାମଦେବଙ୍କୁ, ବାମଦେବ ମୁନିମାନଙ୍କୁ, ମୁନିମାନେ ମନୁଙ୍କୁ କହିଲେ।

ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀହତ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ବୀରହତ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ମହାଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ମହାଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଦେହାନ୍ତେ ବୈକୁଣ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ବୈକୁଣ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଉପନିଷତ୍।

ଏହିପରି ତୁଲସ୍ୟୁପନିଷତ୍ ସମାପ୍ତ।