तुलस्युपनिषद्

यो तुलसीदेवीसँग सम्बन्धित उपनिषद् (श्रुतिग्रन्थ) हो।

अब हामी तुलसी उपनिषद्को व्याख्या गर्नेछौं। यसका ऋषि नारद हुन्।

यसको छन्द (वेद) अथर्वाङ्गिरा (अथर्ववेद) हो, र देवता अमृतमयी तुलसी हुन्।

यसको बीज सुधा (अमृत) हो, शक्ति वसुधा (पृथ्वी) हुन्, र कीलक (मूल आधार) भगवान् नारायण हुन्।

तुलसी श्याम वर्णकी, श्यामल शरीर धारण गर्ने, ऋग्वेद स्वरूपिणी, यजुर्वेदरूपी मन भएकी, ब्रह्मस्वरूप एवं अथर्ववेदरूपी प्राण भएकी, कल्पवृक्षरूपी हात भएकी, पुराणहरूमा वर्णित, अमृतबाट उत्पन्न, अमृतरसको मञ्जरी, अनन्त, अनन्त रसको भोग दिने, वैष्णवी, विष्णुकी प्रिय, मृत्यु र जन्मको नाश गर्ने, दर्शनले पापनाशिनी, स्पर्शले पवित्र गर्ने, प्रणामले रोगहरण गर्ने, सेवनले मृत्युनाशिनी, वैकुण्ठको अर्चनाले विपत्ति हरण गर्ने, भक्षणले ज्ञान दिने, परिक्रमाले दारिद्र्य नाश गर्ने, जराको माटो लगाउनाले महापाप नाश गर्ने, र सूँघ्नाले अन्तरका मैला (मनको कलुष) हरण गर्ने हुन्। जसले यसरी जान्दछ, ऊ वैष्णव हुन्छ।

व्यर्थमा तुलसी नकाट्नु; देख्दा प्रदक्षिणा गर्नु। द्वादशीका दिन छुनु हुँदैन, पर्वका दिन टिप्नु हुँदैन। यदि टिप्छ भने ऊ विष्णुहत्याको पापी हुन्छ। ‘श्री तुलस्यै स्वाहा’, ‘विष्णुप्रियायै स्वाहा’, ‘अमृतायै स्वाहा’ — यी मन्त्रहरूले तुलसीलाई अर्पण गर्नु।

श्रीतुलसीलाई हामी जान्दछौं, विष्णुप्रियालाई ध्यान गर्दछौं। ती अमृतमयी तुलसीले हामीलाई प्रेरणा दिऊन्।

हे अमृतस्वरूपिणी तुलसी! तिमी अमृतमय रूप हौ र अमरत्व प्रदान गर्ने छौ। हे क्षीरसागरकी पुत्री (लक्ष्मीस्वरूपा)! तिमी मलाई संसाररूपी सागरबाट उद्धार गर।

हे लक्ष्मीकी सखी! हे सदा आनन्दस्वरूपिणी! हे मुकुन्द (विष्णु) की सदा प्रिये! हे दुर्लभे! तिमी वरदान र अभय दिने हातहरूद्वारा मलाई कृपादृष्टिले हेर।

हे तुलसी! तिमी वृक्ष नभएर पनि वृक्षरूपिणी छौ; मेरो वृक्षत्व (जडता र मोह) नाश गर। तिमी अतुलनीय रूप हौ; हे नबूढो हुने, करोडौं तुलासमान महिमा भएकी तुलसी! तिमीलाई नमस्कार।

हे अतुलनीय तुलसी! तिम्रो तौलमा (तुलनामा) एकमात्र भगवान् हरि नै छन्, अरू कोही छैन। तिमी नै जगत्की धात्री (आधार र पालनकर्त्री) हौ; तिमी नै विष्णुकी प्रियतम हौ।

तिमी नै देवताहरूद्वारा सेवा गर्न योग्य छौ; तिमी नै मोक्षदायिनी हौ। तिम्रो छायामा लक्ष्मी बास गर्छिन्, तिम्रो मूलमा अव्यय (नाशरहित) विष्णु रहन्छन्, र चारैतिर सबै देवता, सिद्ध, चारण र नागहरू बास गर्छन्।

जसको मूलमा सबै तीर्थहरू छन्, जसको मध्यमा ब्रह्मा र देवताहरू छन्, जसको अग्रभाग (टुप्पो) मा वेद र शास्त्रहरू छन् — त्यस तुलसीलाई म नमस्कार गर्दछु।

हे तुलसी! हे लक्ष्मीकी सखी! हे शुभे! हे पापहारिणी! हे पुण्यदायिनी! हे नारदद्वारा स्तुति गरिएकी! हे नारायणको मन प्रिये! तिमीलाई नमस्कार छ।

हे ब्रह्मानन्दको आँसुबाट उत्पन्न भएकी! हे वृन्दावनमा निवास गर्ने! हे सबै अवयवले सम्पूर्ण (पूर्णाङ्गी) स्वरूपिणी! हे अमृतमय उपनिषद्को रसस्वरूपिणी तुलसी! तिमीलाई नमस्कार।

हे कल्याणी तुलसी! तिमी मलाई महापापरूपी दुस्तर सागरबाट उद्धार गर। सबै पापहरूको प्रायश्चित्त तिमी नै हौ। देवताहरू, ऋषिहरू र पितृहरूकी पनि तिमी सधैं प्रिया छौ।

श्रीतुलसीलाई विना जुन विप्रहरूले श्राद्ध गर्छन्, त्यो श्राद्ध व्यर्थ हुन्छ र पितृहरूसम्म पुग्दैन।

तुलसीपत्र त्यागेर यदि कसैले पूजा गर्छ भने त्यो पूजा आसुरी हुन्छ, विष्णुलाई प्रसन्न पार्ने हुँदैन।

यज्ञ, दान, जप, तीर्थ, श्राद्ध, देवताको पूजा, तर्पण, शुद्धि (मार्जन) आदि कुनै पनि कर्म तुलसीबिना गर्नु हुँदैन।

तुलसीको काठका मणिहरू (माला) बाट गरिएको जप सबै अर्थ (पुरुषार्थ) सिद्ध गराउने हुन्छ। जसले यो जान्दैन, ऊ विप्र भए तापनि श्वपचभन्दा पनि अधम हुन्छ।

यसरी भगवान् नारायणले ब्रह्मालाई भन्नुभयो; ब्रह्माले नारद, सनक आदिलाई भने; सनकादिहरूले वेदव्यासलाई भने; वेदव्यासले शुकलाई भने; शुकले वामदेवलाई भने; वामदेवले मुनिहरूलाई भने; मुनिहरूले मनुहरूलाई भने।

जसले यसरी जान्दछ, ऊ स्त्रीहत्याको पापबाट मुक्त हुन्छ; वीरहत्याको पापबाट मुक्त हुन्छ; ब्रह्महत्याको पापबाट मुक्त हुन्छ; महाभयबाट मुक्त हुन्छ; महादुःखबाट मुक्त हुन्छ; देहान्तमा वैकुण्ठलाई प्राप्त गर्छ, वैकुण्ठलाई नै प्राप्त गर्छ। यसरी यो उपनिषद् (वैष्णव उपनिषद्) पूर्ण हुन्छ।

यसरी तुलसी उपनिषद् समाप्त हुन्छ।