मकर संक्रांती, सूर्याचा उत्तरायण प्रवास

मकर संक्रांत हा तो दिवस आहे जेव्हा सूर्य मकर राशीत, म्हणजे मकरात प्रवेश करतो आणि आपला उत्तरेकडील प्रवास सुरू करतो. हिंदू सणांपैकी जे काही मोजके सण सौर दिनदर्शिकेचे अनुसरण करतात, त्यांपैकी हा एक आहे. बहुतेक सण चांद्र तिथींवर आधारित असल्याने ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेनुसार वर्षानुवर्षे सरकतात. संक्रांत मात्र १४ जानेवारीच्या जवळ राहते, आणि लीप-वर्षांच्या चक्रातील काही वर्षांत ती १५ जानेवारीला येते.

सूर्याच्या उत्तरेकडील वाटचालीला उत्तरायण म्हटले जाते, आणि त्याच्या दक्षिणेकडील अर्ध्या भागाला दक्षिणायन. हिवाळी अयनांत स्वतः सुमारे २१ डिसेंबरला येतो. पारंपरिक राशिचक्र नाक्षत्र (निरयन) असून ते ऋतूंऐवजी स्थिर ताऱ्यांनुसार मोजले जाते, म्हणून सूर्याचा मकर राशीतील प्रवेश अनेक आठवड्यांनंतर होतो. शतकानुशतके गावच्या दिनदर्शिकेने या दिवसाला ऋतूचे खरे वळण मानले आहे, जेव्हा दिवस स्पष्टपणे मोठे होऊ लागतात आणि हिवाळी पिके कापणीसाठी तयार असतात.

भगवद्गीता या जीवनातून प्रयाण करण्याच्या शिकवणीत सूर्याच्या उत्तरेकडील वाटचालीला स्थान देते. श्लोक ८.२४ मध्ये कृष्ण अग्नी, प्रकाश, दिवस, शुक्ल पक्ष आणि उत्तरेकडील सहा महिने, हा मार्ग सांगतात ज्याने ब्रह्म जाणणारे ब्रह्माप्रत जातात. श्लोक ८.२५ मध्ये ते धूर, रात्र, कृष्ण पक्ष आणि दक्षिणेकडील सहा महिने, हा परतीचा मार्ग सांगतात. अनेक भाष्यकार हे शब्द दिवस आणि वर्षाच्या काळांबरोबरच मार्गाच्या प्रत्येक टप्प्यावर अधिष्ठित देवतांकडेही निर्देश करतात असे वाचतात. कोणत्याही अर्थाने, हे श्लोक स्पष्ट करतात की उत्तरायण दीर्घकाळापासून वर्षाचा शुभ अर्धा भाग का मानले गेले आहे.

महाभारत या श्रद्धेला सर्वात प्रसिद्ध प्रसंग देते. कुरुक्षेत्राच्या रणभूमीवर पडलेले भीष्म बाणांच्या शय्येवर आहेत. आपल्या मृत्यूची वेळ निवडण्याचा वर त्यांच्याकडे आहे, आणि सूर्य उत्तरेकडे वळेपर्यंत ते तो वर वापरत नाहीत. किसारी मोहन गांगुली यांच्या सुप्रसिद्ध इंग्रजी अनुवादानुसार, अनुशासन पर्वाच्या १६७ व्या भागात, युद्धानंतर युधिष्ठिर त्यांच्याकडे येतात. सूर्याने उत्तरायणाची वाटचाल सुरू केली आहे असे भीष्म सांगतात. ते म्हणतात की ते अठ्ठावन्न रात्री बाणांच्या शय्येवर पडून आहेत, आणि माघ महिना आला असून त्याच्या शुक्ल पक्षाचा एक चतुर्थांश भाग उलटला आहे. मग ते अंतिम उपदेश देतात आणि आपल्या सभोवतालच्या लोकांचा निरोप घेतात.

एका वेगळ्या परंपरेनुसार, या दिवशी सूर्य आपला पुत्र शनी, जो शनी ग्रहाशी ओळखला जातो, त्याच्या घरी भेट देतो. भारतीय ज्योतिषात मकर राशीचा स्वामी शनी असल्यामुळे सूर्य आपल्या पुत्राच्या घरात प्रवेश करतो असे मानले जाते. या कथेत पिता आणि पुत्र यांच्यातील दीर्घ दुरावा सांगितला जातो. कुटुंबे ती सामंजस्याचा धडा म्हणून सांगतात, ज्यात जुनी गाऱ्हाणी बाजूला ठेवली जातात आणि पित्याच्या भेटीचे उबदारपणे स्वागत होते.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, मकर संक्रांत हा कापणीचा सण आहे, जो उपखंडात हिवाळी पिकांच्या कापणीचे स्मरण करतो. गंगा, यमुना, गोदावरी आणि कावेरी यांसारख्या पवित्र नद्यांत भक्त स्नान करतात, कारण या दिवसाच्या पावित्र्याने स्नानाचे पुण्य वाढते, असे मानले जाते. प्रयाग येथे माघ मेळ्यासाठी आणि जिथे गंगा बंगालच्या उपसागराला मिळते त्या गंगासागर येथे मोठे मेळावे भरतात. या दिवसाचा भाग म्हणून दानधर्म केला जातो, आणि उत्तर प्रदेश व बिहारमध्ये तो तांदूळ आणि डाळींचा पदार्थ शिजवून वाटला जातो त्यावरून खिचडी या नावानेही ओळखला जातो.

तिळापासून आणि गुळापासून बनवलेल्या मिठाया तयार करून एकमेकांना दिल्या जातात. दोन्ही याच काळात काढणीस येतात, आणि हिवाळ्याच्या शेवटच्या थंड आठवड्यांत दोन्ही उब आणि पोषण देतात. महाराष्ट्रात देवाणघेवाणीसोबत “तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला” हे शब्द म्हटले जातात, म्हणजे, “हे तीळ-गूळ घ्या आणि गोड बोला”. ही दयाळूपणाची एक छोटी सूचना आहे, जी कोणत्याही एका पाककृतीपेक्षा अधिक काळ टिकते.

त्याच सौर आणि कृषी गाभ्याची देशभरात वेगवेगळी रूपे दिसतात. गुजरातमध्ये उत्तरायण आकाश पतंगांनी भरून जाते. तमिळनाडूत पोंगल तांदळाच्या भांड्यावर केंद्रित असतो, जे विपुलतेचे चिन्ह म्हणून उतू जाऊ दिले जाते. आसाममध्ये माघ बिहू कापणीनंतरच्या मेजवानीने साजरा होतो. पंजाबमध्ये आदल्या रात्री लोहरी शेकोट्यांभोवती समुदायांना एकत्र आणते.

प्रत्येक रूपात तोच अर्थ आहे: पिकांचे पोषण करणाऱ्या सूर्याप्रती कृतज्ञता आणि येणाऱ्या उजळत्या दिवसांची आशा. जो भक्त पहाटे उठून स्नान करतो, शेजाऱ्याबरोबर मिठाई वाटतो आणि सूर्याला जल अर्पण करतो, तो सणाला त्याच्या सर्वात साध्या आणि प्राचीन रूपात पाळत असतो.