छठ पूजा, सूर्य उपासनेचा सण

छठ या नावाचा उगम छठ, म्हणजे सहावा, या शब्दावरून आला आहे. त्याचे मुख्य विधी कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील सहाव्या दिवशी येतात; दिवाळीनंतर काही दिवसांनी. हा सण सूर्यदेव आणि छठी मैया, म्हणजे मुलांचे व कुटुंबाच्या कल्याणाचे रक्षण करणारी माता, यांच्याप्रति थेट कृतज्ञतेचे कृत्य आहे. चैत्र महिन्यात चैती छठ नावाचा लहान उत्सव पाळला जातो, पण कार्तिक महिन्यातील सण हा मोठा उत्सव आहे.

हिंदू उपासनेतील सर्वात कठोर सणांपैकी एक म्हणून छठ शारीरिक सहनशक्ती, काटेकोर शुचिता आणि अदृश्यावरील पूर्ण विश्वास मागतो. तरीही त्याचे स्वरूप साधे आहे. तिथे मूर्ती नसतात, पुरोहित नसतो आणि विस्तृत कर्मकांड नसते; फक्त भक्त, पाणी आणि सूर्य असतात.

सूर्योपासना भारतीय भक्तीच्या सर्वात प्राचीन धाग्यांपैकी एक आहे. ऋग्वेदात सूर्याची सूक्ते आहेत, आणि सूक्त १.११५.१ त्याला सर्व चराचराचा आत्मा म्हणते. पुढील परंपरेने सूर्याला जल अर्पण करण्याची आणि त्याच्या नामांचा जप करण्याची प्रथा जपली. आदित्य हृदय हे स्तोत्र, जे रामायणाच्या युद्ध कांडात रावणाशी युद्धापूर्वी ऋषी अगस्त्य रामाला शिकवतात, ही या स्तोत्रांपैकी सर्वाधिक प्रिय स्तोत्रांपैकी एक आहे.

महाभारत सूर्याकडे वळलेल्या अनेक व्यक्तींची आठवण ठेवते. वन पर्वात कर्ण दररोज सूर्याची पूजा करतो, आणि इंद्र त्याचे कवच-कुंडले मागण्यास येणार असल्याचा इशारा देण्यासाठी देव त्याला स्वप्नात दर्शन देतो. त्याच पर्वात ऋषी धौम्य वनवासात युधिष्ठिराला सूर्याची उपासना करण्यास सांगतात, आणि सूर्य त्याला दररोज अन्न पुरवणारे पात्र देतो. लोकपरंपरा असेही सांगते की पांडवांचे भाग्य पुन्हा उजळावे म्हणून द्रौपदीने हे व्रत केले, आणि बिहारमधील स्थानिक स्मृती या उत्सवाचा संबंध सीतेशीही जोडते. ही कथने एका एकमेव धर्मग्रंथातून नव्हे, तर परंपरेतून आली आहेत. ती दर्शवतात की हा सण महाकाव्य-युगाशी किती खोलवर जोडला गेला आहे, असे भक्तांना वाटते.

ब्रह्मवैवर्त पुराणाच्या प्रकृतीखंडाच्या अध्याय ४३ मध्ये षष्ठीचा उल्लेख आहे. ती प्रकृतीचा, म्हणजे दैवी सृजन-शक्तीचा, सहावा भाग आहे, आणि ती नवजात बालकांचे रक्षण करते. छठी मैया हीच ही माता मानली जाते. लोकपरंपरा तिला अनेकदा सूर्याची बहीण मानते, आणि कुटुंबे आपल्या मुलांच्या आरोग्यासाठी व दीर्घायुष्यासाठी तिची प्रार्थना करतात. म्हणूनच छठ शेतांना जीवन देणाऱ्या सूर्याच्या उपासनेला बालकाच्या संरक्षणाशी जोडतो.

पहिल्या दिवशी, नहाय खाय, व्रती (छठचे व्रत पाळणारे) नदीत स्नान करतात आणि एकच शुद्ध जेवण घेतात, सामान्यतः दुधी भोपळा आणि भात. दुसऱ्या दिवशी, खरना, ते संध्याकाळपर्यंत उपवास करतात आणि मग गूळ घालून बनवलेली खीर व पोळ्या खातात. त्या जेवणानंतर अन्न व पाण्याशिवायचा उपवास सुरू होतो, जो सुमारे छत्तीस तास चालतो.

तिसऱ्या दिवशी, संध्या अर्घ्य, कुटुंबे नदीकाठी किंवा तलावाकडे चालत जातात. ते बांबूच्या टोपल्या, ज्यांना सूप म्हणतात, घेऊन जातात; त्यात ठेकुआ, फळे आणि ऊस भरलेले असतात. व्रती पाण्यात उभे राहून मावळत्या सूर्याला अर्घ्य, म्हणजे जलाचे विधिवत अर्पण, करतात. मावळत्या सूर्यालाही सन्मान देण्याचे हे जाणीवपूर्वक कृत्य आहे. चौथ्या दिवशी, सूर्योदयापूर्वी, उषा अर्घ्य मध्ये तेच अर्पण उगवत्या सूर्याला केले जाते. त्यानंतर प्रसादाने उपवास सोडला जातो.

छठची खूण म्हणजे कर्मकांडाच्या गुंतागुंतीपेक्षा शुचितेवरील आग्रह. प्रसाद मीठ, कांदा किंवा लसूण न घालता शिजवला जातो. प्रत्येक विधी व्रती स्वतः करतो, आणि त्यासाठी पुरोहिताची गरज नसते. काही जण अनवाणी लांब अंतर चालतात, आणि सर्वजण पहाटे व संध्याकाळी थंड पाण्यात उभे राहतात.

हा सणही खुला आणि समतावादी आहे. तो उघड्यावर, नदीकाठांवर आणि घाटांवर साजरा होतो, जिथे जात किंवा संपत्तीची पर्वा न करता संपूर्ण समुदाय एकत्र येतो. तो सूर्याला जीवनाचा स्रोत म्हणून सन्मानित करतो, जो प्रत्येक शेत आणि प्रत्येक घराला सारखेच पोषण देतो. जे उपवास करत नाहीत ते व्रतींना मदत करतात आणि प्रसादात सहभागी होतात.

छठ बिहार, झारखंड, पूर्व उत्तर प्रदेश आणि नेपाळची तराई येथे मोठ्या भक्तिभावाने साजरा होतो. बिहारी व पूर्वांचली डायस्पोरासोबत तो दिल्ली, मुंबई आणि कोलकाता येथे, तसेच मॉरिशस, सिंगापूर, आखाती देश, कॅनडा, युनायटेड किंगडम आणि अमेरिका येथेही पोहोचला आहे. जिथे नदी, तलाव किंवा बांधलेला घाट असेल, तिथे संध्याकाळी व पहाटे कुटुंबे एकत्र येतात. जो सूर्य त्यांच्या पिकांना आणि जीवनाला टिकवतो, त्याबद्दलची तीच तपस्वी कृतज्ञता ते पुन्हा जागवतात.