ਛਠ ਪੂਜਾ, ਸੂਰਜ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ

ਛਠ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਛਠ’ ਅਰਥਾਤ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਵ ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਅਤੇ ਛਠੀ ਮੈਯਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿੱਧੀ ਕ੍ਰਿਤਗਿਆਤਾ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ। ਛਠੀ ਮੈਯਾ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਰੱਖਿਅਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਚੈਤੀ ਛਠ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਰਤਿਕ ਦਾ ਪਰਵ ਹੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਛਠ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਖ਼ਤ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਅਦਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸਰਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਪੁਜਾਰੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਧਾਨ, ਕੇਵਲ ਸਾਧਕ, ਜਲ ਅਤੇ ਸੂਰਜ।

ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਭਾਰਤੀ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੂਕਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੰਤਰ 1.115.1 ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ, ਸਭ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਆਦਿੱਤਯ ਹ੍ਰਿਦਯ ਸਤੋਤਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਯ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਵਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਵਚ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲ ਮੰਗੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਧੌਮ੍ਯ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਾਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਯਾਦ ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਰਵ ਮਹਾਕਾਵਿ ਯੁੱਗ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਜੁੜਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਖੰਡ ਦੇ ਅਧਿਆਏ 43 ਵਿੱਚ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਅੰਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵਜਾਤ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਛਠੀ ਮੈਯਾ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਭੈਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਛਠ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਨਹਾਏ-ਖਾਏ ’ਤੇ, ਵ੍ਰਤੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੌਕੀ ਅਤੇ ਚੌਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਖਰਨਾ ’ਤੇ, ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁੜ ਦੀ ਖੀਰ ਨਾਲ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਨ ਅਤੇ ਜਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ ਛੱਤੀ ਘੰਟੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਤੀਜੇ ਦਿਨ, ਸੰਧਿਆ ਅਰਘ੍ਯ ’ਤੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਦੀ-ਤਟ ਜਾਂ ਤਲਾਬ ’ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਟੋਕਰੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਠੇਕੁਆ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਤੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ (ਜਲ ਦੀ ਰਸਮੀ ਭੇਟ) ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਸਤ ਹੁੰਦੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਵੀ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਊਸ਼ਾ ਅਰਘ੍ਯ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਅਰਘ੍ਯ ਉਦੈ ਹੁੰਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਵਰਤ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਛਠ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੀ ਗੁੰਝਲਤਾ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਨਾਂ ਲੂਣ, ਪਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਲਸਣ ਦੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਤੀ ਹਰ ਵਿਧੀ ਆਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਲੰਮੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਠੰਡੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਪਰਵ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ-ਤਟਾਂ ਅਤੇ ਘਾਟਾਂ ’ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਹੇਠ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਤ ਜਾਂ ਧਨ ਦਾ ਭੇਦ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉਸ ਜੀਵਨ-ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਖੇਤ ਅਤੇ ਹਰ ਘਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਪੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਵ੍ਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਛਠ ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਤਰਾਈ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਹਾਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵਾਂਚਲੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਦਿੱਲੀ, ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਸ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੈਨੇਡਾ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੱਕ ਵੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਨਦੀ, ਤਲਾਬ ਜਾਂ ਬਣਿਆ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸੇ ਤਪੱਸਵੀ ਕ੍ਰਿਤਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਹੈ।