ओणम आणि महाबलीचे आगमन

ओणमच्या केंद्रस्थानी असलेली कथा भागवत पुराणाच्या आठव्या स्कंधाच्या पंधराव्या ते तेविसाव्या अध्यायात सांगितली आहे. ती भक्त प्रल्हादाचा नातू आणि असुरांचा राजा महाबली यांच्यापासून सुरू होते. त्यांनी पृथ्वीवर इतक्या न्यायाने, समृद्धीने आणि उदारतेने राज्य केले की त्यांचे राज्य सुवर्णयुग म्हणून स्मरले जाते. तेथे दारिद्र्य नव्हते, असत्य नव्हते, गुन्हा नव्हता, आणि जात किंवा जन्म कोणताही असो, कोणाला कशाचीही उणीव नव्हती.

तरीही महाबलींच्या याच यशात एक शांत धोका दडलेला होता. त्यांची वाढती सत्ता आणि लोकप्रियता देवांनाही झाकोळू लागली, आणि इंद्राच्या नेतृत्वाखालील देव भयभीत झाले की हा असुरराजा, कितीही सद्गुणी असला तरी, देव आणि दैत्य आपापल्या नेमलेल्या स्थानांवर असलेल्या विश्वव्यवस्थेला धोका निर्माण करत होता.

देवांनी विष्णूंना साकडे घातले. विष्णूंनी संघर्षाऐवजी नम्रतेची परीक्षा घेण्याचे ठरवले. त्यांनी वामन, एक लहानसा ब्राह्मण बटू, असा अवतार घेतला आणि एका मोठ्या यज्ञसमारंभात महाबलींसमोर प्रकट झाले; तिथे राजा आपल्या स्वभावानुसार कोणतीही मागणी पूर्ण करण्याचे वचन देऊन बसला होता. वामनांनी जी मागणी केली ती जवळजवळ हास्यास्पदरीत्या माफक वाटली: आपल्या लहानशा पावलांनी मोजता येतील इतकी तीन पावले जमीन.

महाबलींचे गुरू, ऋषी शुक्राचार्य, वेष ओळखून गेले आणि राजाला हे वरदान न देण्याचा इशारा दिला. पण महाबली ब्राह्मण अतिथीला दिलेले वचन मोडण्यास तयार नव्हते, आणि फसवणुकीच्या भीतीने आयुष्यभराची उदारतेची बांधिलकी सोडण्यासही तयार नव्हते. शुक्राचार्यांनी प्रवाह अडवण्याचा प्रयत्न केला आणि त्यात एक डोळा गमावला, तरीही राजाने ते वचन पक्के करण्यासाठी वामनांच्या हातांवर संकल्पाचे जल ओतले आणि ती मागणी मान्य केली.

वचन पूर्ण होताच वामन विश्वव्यापी, अवाढव्य रूपात वाढले. त्यांच्या पहिल्या पावलाने संपूर्ण पृथ्वी व्यापली, आणि दुसऱ्याने संपूर्ण स्वर्ग. तिसऱ्या पावलासाठी जागा उरली नाही.

महाबलींना तत्काळ कळले की काय घडत आहे; अपूर्ण वचनाने अपमानित होण्यास नकार देत त्यांनी नम्रपणे विष्णूंच्या अंतिम पावलासाठी स्वतःचे मस्तक भूमी म्हणून अर्पण केले. या अंतिम शरणागती आणि सत्यनिष्ठेने प्रभावित होऊन विष्णूंनी आपला पाय महाबलींच्या मस्तकावर ठेवला आणि त्यांना पाताळ नावाच्या अधोलोकात ढकलले. ही कोणत्याही दुष्कृत्याची शिक्षा नव्हती, कारण महाबलींनी शब्द पाळण्यापलीकडे काहीही केले नव्हते; तो विश्वसमतोल पुनःस्थापित करण्याचा आवश्यक भाग होता.

महाबलींच्या धर्मनिष्ठेची खोली ओळखून विष्णूंनी त्या बदल्यात वरदान दिले: दर वर्षी एकदा महाबली पाताळातून परत येऊन ज्या भूमीवर आणि लोकांवर त्यांनी इतक्या न्यायाने राज्य केले होते, तिला भेट देऊ शकतील, आणि त्यांच्या स्मरणाखाली लोक अजूनही शांतता आणि समृद्धीत राहतात हे स्वतः पाहू शकतील. हाच तो दिवस आहे जो केरळ ओणम, म्हणजे तिरुवोणम, महाबलींच्या पुनरागमनाचा दिवस म्हणून साजरा करते; तो साधारणपणे ऑगस्ट ते सप्टेंबर दरम्यान मल्याळम महिन्यातील चिंगममध्ये येतो.

संपूर्ण केरळभर घरे स्वच्छ करून सजवली जातात; परतणाऱ्या राजाच्या स्वागतासाठी उंबरठ्यावर पूक्कलम नावाच्या विस्तृत फुलांच्या रांगोळ्या रेखल्या जातात. कुटुंबे ओणसद्य तयार करतात, केळीच्या पानांवर वाढले जाणारे प्रचंड शाकाहारी भोजन, ज्यात दोन डझनांपर्यंत वेगवेगळे पदार्थ असू शकतात. समुदाय वल्लम कली नावाच्या नौकास्पर्धा, पुलिकली नावाचे वाघनृत्य, आणि स्त्रियांनी वर्तुळात सादर केलेले ओणम कैकोट्टिकली नृत्य आयोजित करतात.

दहा दिवसांच्या या उत्सवाच्या केंद्रस्थानी अशी धारणा आहे, जी पिढ्यान्पिढ्या मुलांना सांगितली जाते, की महाबली अजूनही प्रेमाने केरळवर लक्ष ठेवतात, आणि त्यांच्या राजवटीतील समृद्धी व समानता टिकून आहे ना हे तपासतात. त्यामुळे ओणम केवळ कापणीचा सण राहत नाही, तर सद्गुणी राजा आणि ज्या भूमीवर त्याने कधीच प्रेम करणे थांबवले नाही, त्यांच्यातील वचनाचे वार्षिक नूतनीकरण बनतो.

केरळमध्ये महाबलींचे स्मरण कधीही उलथवलेला खलनायक म्हणून केले जात नाही, आणि कथाही त्यांना तसे वाचण्यास कोणतेही कारण देत नाही. कोणत्याही पापामुळे नव्हे, तर स्वतःच्या सद्गुणाच्या पूर्णतेमुळे ते पराभूत होतात; ज्या अतिथीने त्यांचे सर्वस्व घ्यायलाच आलेले असताना देखील त्यांना अतिथीला नकार देण्यास जागा उरली नाही. कथेची चिरस्थायी ताकद या गोष्टीत आहे की ती विष्णूंच्या परीक्षेला चांगल्या आणि वाईटातील संघर्ष बनवण्याचे टाळते; महाबलींची नम्रता आणि विष्णूंची परीक्षा या दोन्ही एकाच शरणागतीच्या कृती आहेत: एक सर्वस्व अर्पण करतो, आणि दुसरा, वेषात, फक्त तीन छोटी पावले मागतो आणि त्या बदल्यात संपूर्ण अर्पणाचा स्वीकार करतो.